Tədqiqatda “Zəngəzur” toponiminin mənşəyi türk onomastik ənənəsi və Cənubi Qafqazın tarixi-coğrafi konteksti çərçivəsində, xüsusilə Zəngi/Zəngilər etnoniminə diqqət yetirilməklə araşdırılır. Etnonimlə coğrafi adın formalaşması arasındakı əlaqəni qiymətləndirmək məqsədilə müqayisəli-tarixi linqvistik, struktur-semantik və tarixi-coğrafi metodlar tətbiq edilmişdir. Tarixi mənbələr və regional toponimik faktlar göstərir ki, Zəngi/Zəngilər adı etnonim kimi qeydə alınmış və sonradan müxtəlif coğrafi adlarda qorunub saxlanılmışdır. Bu isə həmin adın regional toponimik sistemdə adlandırma elementi kimi davamlılığını əks etdirir. Tədqiqatın nəticələri Zəngi/Zəngilər komponentinin “Zəngəzur” toponiminin formalaşmasının əsasında duran əsas etnonimik element kimi şərhini dəstəkləyir və etnonimlərin coğrafi adlara çevrildiyi geniş yayılmış türk adlandırma modelinə uyğun gəlir. İkinci komponent olan “-zur”un etimologiyası hələ də tam aydınlaşdırılmasa da, bu qeyri-müəyyənlik etnonimə əsaslanan izahın etibarlılığını aradan qaldırmır. Beləliklə, tədqiqatda “Zəngəzur” toponiminin etnotoponimik izahı onun mənşəyinə dair elmi cəhətdən əsaslandırılmış yanaşmalardan biri kimi qiymətləndirilir.

Açar sözlər: Zəngəzur, türk etnonimi, Zəngi/Zəngilər, etnotoponimiya, toponim, Cənubi Qafqaz

ƏDƏBİYYAT

Aghasioglu, F. (2014). The pre-Islamic history of the Azerbaijani Turks: Book III. Ancient states established in Azerbaijan [In Azerbaijani]. Agridag Publishing.

Ahmadov, T. (1991). Basics of the toponymy of Azerbaijan [In Azerbaijani]. Baku University.

Babayev, N. (2022). A geographical, historical and linguistic study of the oikonyms of Eastern Zangezur [In Azerbaijani].

Babayev, N. G. (2026). Origin and area of use of Kamanlı ethnotoponym. Journal of Geology, Geography and Geoecology, 35(1).

Babayev, N. G., Hadjiyeva, N. N., & Yusifova, Z. M. (2024). About the origin of the Ayrums. Journal of Geology, Geography and Geoecology, 33(1), 14–21.

Babayev, N. G., Imrani, Z. T., & Zakirova, A. R. (2023). Ethnos with Turkish ancestry in the toponymic background of the territory of Azerbaijan. Revista de Gestão Social e Ambiental, 17(7).

Bakikhanov, A. (1951). Gulustani-Iram [In Azerbaijani]. Azerbaijan SSR Academy of Sciences.

Bartold, V. V. (1966). Works on archaeology, numismatics, epigraphy and ethnography [In Russian]. Nauka.

Chingizoglu, A. (2012). Gubadli–Ulashli village [In Azerbaijani]. Soy, (10).

Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Clarendon Press.

Detailed notebook of Ganja-Karabakh province (H. Mammadov [Karamanli], Trans.) [In Azerbaijani]. (2000). Shusha.

Encyclopedic dictionary of Azerbaijani toponyms (Vol. 1) [In Azerbaijani]. (2007). East-West.

Explanatory dictionary of the Azerbaijani language (Vol. 4) [In Azerbaijani]. (2006). Sharg-Garb.

Fazlullah, R. (1992). Oguzname [In Azerbaijani]. Azernashr.

Geybullayev, G. (1990). On the ethnic and political history of Karabakh [In Azerbaijani]. Science.

Geybullayev, G. (1994). From the history of the formation of Azerbaijani Turks [In Azerbaijani]. Azernashr.

Geybullayev, G., & Budagov, B. (1998). An explanatory dictionary of toponyms of Azerbaijani origin in Armenia [In Azerbaijani].

Gumilyov, L. N. (1993). Ancient Turks [In Azerbaijani]. Ganjlik.

Gurbanov, A. M. (1986). Azerbaijani onomastics [In Azerbaijani]. ASI.

Gurbanov, E., & Rzayeva, A. (2025). Potential of Juniperus communis L. in degraded areas of forest ecosystems of Azerbaijan. Acta Botanica Caucasica, 4(3), 4–9. https://doi.org/10.30546/abc.2025.001

Jafarov, S. (2024). Education Policy of 3rd Generation Universities. Revista De Gestão Social E Ambiental, 18(6), e05690. https://doi.org/10.24857/rgsa.v18n6-007

Jafarov, S. (2024). Internationalisation and cultural aspects of online learning, training, and research. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(2), 6437–6452. https://doi.org/10.57239/PJLSS-2024-22.2.00486

Johanson, L. (2009). Turkic. In B. Comrie (Ed.), The world’s major languages (2nd ed.). Routledge.

Kaghankatvatsi, M. (1993). History of Albania [In Azerbaijani]. Azernashr.

Kashgari, M. (n.d.). Divanu lughat-it-Turk (Vol. 4) [In Azerbaijani].

Khudiyev, N. (2015). The language of ancient Turkish written monuments [In Azerbaijani]. Science and Education.

Mammadov, N. G. (2007). Toponymy [In Azerbaijani]. Baku University.

Minorsky, V. (1953). Studies in Caucasian history. Taylor’s Foreign Press.

Radloff, W. (1893–1911). Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialecte (Vols. 1–4). Imperial Academy of Sciences Press.

Yāqūt al-Ḥamawī. (n.d.). Muʿjam al-Buldān [Arabic edition]. Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya.