Tarixi əhəmiyyət daşıyan və konkret məkanlarla əlaqəli turizm təcrübələrinə artan tələbat kifayət qədər istifadə olunmayan hərbi irs landşaftlarının dayanıqlı turizm resurslarına çevrilməsinə marağı gücləndirmişdir. Tədqiqatda Azərbaycanda Qafqaz İslam Ordusunun İrs Marşrutunun hərbi irs, memorial turizm və geoturizmi birləşdirən inteqrasiya olunmuş turizm məhsulu kimi inkişaf potensialı qiymətləndirilir. Qarışıq metodoloji yanaşma tarixi əhəmiyyətli ərazilərdə aparılmış sahə müşahidələrini, arxiv və sənədli materialların təhlilini, ikinci dərəcəli turizm statistikası məlumatlarını və müxtəlif mənbələrdən əldə edilmiş sübutların trianqulyasiyasını birləşdirir. Qiymətləndirmə Gelibolu, Normandiya və Sakaryada formalaşmış hərbi irs turizmi destinasiyaları ilə analoji müqayisə əsasında tamamlanır. Marşrutun mövcud inkişaf mərhələsini müəyyənləşdirmək və gələcək inkişaf ssenarilərini formalaşdırmaq üçün Batlerin Turizm Ərazisinin Həyat Dövrü (Tourism Area Life Cycle – TALC) modeli tətbiq edilmişdir. Nəticələr təklif olunan marşrutun turizm infrastrukturunun məhdudluğu, irsin interpretasiyasının parçalanmış xarakteri, turizm destinasiyalarının zəif inteqrasiyası və beynəlxalq səviyyədə tanınma dərəcəsinin aşağı olması ilə səciyyələnən kəşfiyyat və ilkin iştirak mərhələlərində olduğunu göstərir. Ssenari modelləşdirilməsi qısamüddətli perspektivdə təxminən 30 000, ortamüddətli perspektivdə 120 000 və uzunmüddətli perspektivdə 300 000 ziyarətçi proqnozlaşdırır. Nəticələr göstərir ki, infrastrukturun əlaqələndirilmiş inkişafı, tarixi irsin ardıcıl və sistemli interpretasiyası, turizm destinasiyasının brendləşdirilməsi və maraqlı tərəflər arasında əməkdaşlıq müxtəlif ərazilərdə yerləşən hərbi irs obyektlərini vahid turizm dəhlizinə çevirə bilər. Bu isə tarixi-mədəni irsin qorunmasına, turizm məhsullarının şaxələndirilməsinə, regional iqtisadi fəallığın artırılmasına və Azərbaycanda turizmin coğrafi baxımdan daha balanslı inkişafına töhfə verə bilər.

Açar sözlər: geoturizm; hərbi irs turizmi; Turizm Ərazisinin Həyat Dövrü (TALC); irs marşrutları; memorial turizm; Azərbaycan

ƏDƏBİYYAT

Bans-Akutey, A. (2021). Triangulation in research. Academia Letters, 3392. https://doi.org/10.20935/AL3392

Bird, G., Claxton, S., & Reeves, K. (Eds.). (2016). Managing and interpreting D-Day's sites of memory: Guardians of remembrance. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315719344

Bończak, B. (2013). The Battle of Łódź 1914: A chance to develop military heritage tourism in the metropolitan tourism region of Łódź. Turyzm/Tourism, 23(1), 17–26. https://doi.org/10.2478/tour-2013-0002

Butler, R.W. (1980). The concept of a tourist area cycle of evolution: Implications for management of resources. The Canadian Geographer / Le Géographe canadien, 24(1), 5–12. https://doi.org/10.1111/j.1541-0064.1980.tb00970.x

Butler, R.W. (2008). The concept of a tourist area cycle of evolution: Implications for management of resources. The Canadian Geographer / Le Géographe canadien, 24, 5–12. https://doi.org/10.1111/j.1541-0064.1980.tb00970.x

Gordon, J.E. (2018). Geoheritage, geotourism and the cultural landscape: Enhancing the visitor experience and promoting geoconservation. Geosciences, 8(4), 136. https://doi.org/10.3390/geosciences8040136

Hasanov, R., Giyasova, Z., Oktem, M. K., Guliyev, V., & Salahov, R. (2025). Assessing the impact of military expenditures on economic growth: A case study of Azerbaijan. Problems and Perspectives in Management, 23(1), 392–401. https://doi.org/10.21511/ppm.23(1).2025.29

Imrani, Z., & Jafarov, S. (2023). Strategic Objectives of Sustainable Development Model in Production and Education. Journal of Law and Sustainable Development, 11(7), e1328. https://doi.org/10.55908/sdgs.v11i7.1328

Iskandarov, E., Ismayilov, G., Ismayilova, F., & Myltykbaeva, L. (2026). Active boundary layer approach to laminar flow under high-pressure and entrance conditions. Advanced Physical Research, 8(1), 75–85. https://doi.org/10.62476/apr.8175

Jafarov, S., & Nadirsoy, F. (2024). The essential role of STEM in shaping future workforce leaders. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(1), 6272–6281. https://doi.org/10.57239/PJLSS-2024-22.1.00463

Jafarov, S., Babashova, S., Dadashov, T., & Garibov, S. (2024). The influence of intonation on the interpretation of parenthetical clauses. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(2). https://doi.org/10.57239/pjlss-2024-22.2.00810

Kholis, A., & Nugroho, M.S. (2023). Evaluation of Tourism Development Using the TALC Approach: A Case Study in East Lombok, Indonesia. Jurnal Kepariwisataan: Destinasi, Hospitalitas Dan Perjalanan, 7(1), 35-50. https://doi.org/10.34013/jk.v7i1.821

Köylü, M. (2023). The causes of failure Greek minority army in the battle of Sakarya. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 526–535. https://doi.org/10.21547/jss.826446

Kubickova, M., & Martin, D. (2020). Exploring the relationship between government and destination competitiveness: The TALC model perspective. Tourism Management, 78, 104040. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2019.104040

Miles, S. (2017). Remembrance trails of the Great War on the Western Front: Routes of heritage and memory. Journal of Heritage Tourism, 12(5), 441–451. https://doi.org/10.1080/1743873X.2016.1242589

OECD. (2025). Guidance to develop a tourism demand forecasting model for Portugal. OECD Tourism Papers, 2025(10). Organisation for Economic Co-operation and Development. OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/8a941e5e-en

Ramón-Cardona, J., & Sánchez-Fernández, M. D. (2024). The consolidation stage of the Tourism Area Life Cycle (TALC) model: The case of Ibiza from 1977 to 2000. Tourism and Hospitality, 5(1), 148-159. https://doi.org/10.3390/tourhosp5010010

Aliyeva, Sh. N., Mehdiyev, T. R., Jabarov, S. H., Ahmadova, Kh. N., & Yusibova, I. F. (2023). Temperature dependences of the total spin moment in nanopowders of Ni₁₋ₓZnₓFe₂O₄ (x = 0.0; 0.25; 0.5; 0.75; 1.0) ferrospinels. Journal of Superconductivity and Novel Magnetism, 35, 367–371.

Song, H., Smeral, E., Li, G., & Chen, J. (2013). Tourism forecasting using econometric models. https://doi.org/10.21832/9781845414122-025

SSCRA. (2025). Tourism. The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. Retrieved from https://www.stat.gov.az/source/tourism/?lang=en

Yeneroğlu Kutbay, E., & Aykaç, A. (2016). Battlefield tourism at Gallipoli: The revival of collective memory, the construction of national identity and the making of a long-distance tourism network. Almatourism - Journal of Tourism, Culture and Territorial Development. https://doi.org/10.6092/issn.2036-5195/6382