Turizmin rəqabətqabiliyyətliliyi və turizm destinasiyalarının cəlbediciliyi ölkələrin qlobal turizm bazarında mövqelərini müəyyənləşdirməsində əsas amillərdir. Bununla belə, hər iki istiqamət üzrə elmi tədqiqatlar sürətlə və qeyri-bərabər şəkildə inkişaf etmişdir. Məqalədə 2003–2026-cı illər ərzində dərc edilmiş və Scopus bazasında indeksləşdirilmiş 109 sənəd nəzərdən keçirilmiş, elmi ədəbiyyatın kəmiyyət xarakteristikası tematik sintezlə birləşdirilmişdir. Tədqiqat korpusu 2015-ci ildən sonra kəskin şəkildə genişlənmiş və nəzərəçarpacaq dərəcədə qeyri-bərabər struktur nümayiş etdirmişdir: ölçmə və konseptual çərçivələr (33,0%) və müəyyənedici amillər (32,1%) üstünlük təşkil etmiş, analitik metodların payı 24,8%, tələb tərəfinin qavrayışına dair tədqiqatların payı isə cəmi 10,1% olmuşdur. Səyahət və Turizmin Rəqabətqabiliyyətliliyi İndeksi əsas müqayisə meyarı olaraq qalır. Lakin bu indeksdə göstəricilərə bərabər çəki verilməsi, məlumatlara yüksək tələbat və proqnozlaşdırma etibarlılığının qeyri-bərabər olması tədqiqat sahəsini alternativ və hibrid qiymətləndirmə üsullarına yönəltmişdir. Heç bir metod üstün mövqe tutmur: verilənlərin əhatə təhlili (DEA), TOPSIS, qismən ən kiçik kvadratlar əsasında yol modelləşdirilməsi (PLS) və oyun nəzəriyyəsinə əsaslanan çəkiləndirmə metodları bir-birinin zəif tərəflərini kompensasiya edir. İnfrastruktur, informasiya və kommunikasiya texnologiyalarına hazırlıq səviyyəsi və ətraf mühitin keyfiyyəti ən sabit müəyyənedici amillərdir və onların təsiri gəlir səviyyəsindən asılı olaraq dəyişir. 2024-cü il Səyahət və Turizmin İnkişafı İndeksinin 21 aparıcı turizm destinasiyası üzrə BMT Turizminin məlumatları ilə uyğunlaşdırılması əsasında aparılan nümunəvi təhlil turist gəlişlərinin sayı ilə orta səviyyəli korrelyasiya (r = 0,59), turizm gəlirləri ilə isə daha güclü korrelyasiya (r = 0,72) aşkar etmişdir. Bu, ölçülən rəqabətqabiliyyətliliyin turizmin həcmindən daha çox onun yaratdığı iqtisadi dəyərlə əlaqəli olduğunu göstərir.

Açar sözlər: turizmin rəqabət qabiliyyəti, turizm destinasiyalarının cəlbediciliyi, ədəbiyyatın sistematik icmalı, kompleks göstəricilər, turizm fəaliyyətinin nəticələri

ƏDƏBİYYAT

Andrades-Caldito, L., Sánchez-Rivero, M., & Pulido-Fernández, J. I. (2014). Tourism destination competitiveness from a demand point of view: An empirical analysis for Andalusia. Tourism Analysis.

Azzopardi, E., & Nash, R. (2017). A review of Crouch and Ritchie’s, Heath’s, and Dwyer and Kim’s models of tourism competitiveness. Tourism Analysis.

Ban, O., Faur, M., Coita, D. C., Kavoura, A. (2025). Tourists’ destination perception of competitiveness based on travel motivation. Journal of Vacation Marketing.

Cracolici, M. F., & Nijkamp, P. (2009). The attractiveness and competitiveness of tourist destinations: A study of Southern Italian regions. Tourism Management, 30(3), 336–344.

Dwyer, L., & Kim, C. (2003). Destination competitiveness: Determinants and indicators. Current Issues in Tourism, 6(5), 369–414.

Eminov, A., Namazova, N., Zeynalova, Z., & Sadik-Zada, E. R. (2026). Social media platforms and sustainable tourism choices: The role of online review credibility and cognitive processing. Behavioral Sciences, 16(6), Article 919. https://doi.org/10.3390/bs16060919

Enright, M.J., & Newton, J. (2004). Tourism destination competitiveness: A quantitative approach. Tourism Management, 25(6), 777–788.

Formica, S., & Uysal, M. (2006). Destination attractiveness based on supply and demand evaluations: An analytical framework. Journal of Travel Research, 44(4), 418–430.

Gachayev, S., Liu, B., Hasanov, R.I., Gligoric, D., Rajkovic, S., Dmitrovic, V., & Mikerevic, D. (2026). How China’s global trade expansion shapes transport-sector CO₂ emissions: An export-driven analytical perspective. Sustainability, 18(5), Article 2192. https://doi.org/10.3390/su18052192

Gómez-Vega, M., & Picazo-Tadeo, A. J. (2019). Ranking world tourist destinations with a composite indicator of competitiveness: To weigh or not to weigh? Tourism Management, 72, 281–291.

Hanafiah, M.H., & Ali, Q.S.A. (2024). Tourism destination competitiveness ranking and tourism performance: Comparison between high-income versus low-income countries. Tourism.

Hanafiah, M.H., & Zulkifly, M.I. (2019). Tourism destination competitiveness and tourism performance: A secondary data approach. Competitiveness Review.

Hiyab, W.G., Hassan, T.H., Hassanin, M.A., & Almakhayitah, M.Y. (2023). The epistemological values of Travel & Tourism Competitiveness Index and its predictive powers on tourist arrivals in Africa: PLS-SEM approach. GeoJournal of Tourism and Geosites.

Iskandarov, E., Ismayilov, G., Ismayilova, F., & Myltykbaeva, L. (2026). Active boundary layer approach to laminar flow under high-pressure and entrance conditions. Advanced Physical Research, 8(1), 75–85. https://doi.org/10.62476/apr.8175

Jayaraman, T.K., & Makun, K.K. (2020). Tourism–growth nexus in Pacific Island Countries: A panel study on information and communication technology as a contingent factor. Tourism Economics.

Jafarov, S., & Nadirsoy, F. (2024). The essential role of STEM in shaping future workforce leaders. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(1), 6272–6281. https://doi.org/10.57239/PJLSS-2024-22.1.00463

Lin, S.-W., Lo, H.-W., & Gul, M. (2023). An assessment model for national sustainable development based on the hybrid DEA and modified TOPSIS techniques. Complex & Intelligent Systems.

Magrini, A., & Grassini, L. (2019). The determinants of tourism destination competitiveness in 2006–2016: A partial least squares path modelling approach. Statistica Applicata.

Martinez, J.M.G., Martín, J.M.M., & Fernández, J.A.S. (2019). Innovation in the measurement of tourism competitiveness. In Analyzing the relationship between innovation, value creation, and entrepreneurship.

Mior Shariffuddin, N.S., Azinuddin, M., Hanafiah, M.H., & Wan Mohd Zain, W.M.A. (2023). A comprehensive review on tourism destination competitiveness (TDC) literature. Competitiveness Review, 33(4), 787–819.

Omrani, H., Fahimi, P., & Mahmoodi, A. (2020). A data envelopment analysis game theory approach for constructing composite indicator: An application to find out development degree of cities in West Azarbaijan province of Iran. Socio-Economic Planning Sciences.

Pérez León, V.E., Guerrero, F.M., & Caballero, R. (2022). Tourism competitiveness measurement: A perspective from Central America and Caribbean destinations. Tourism Review.

UN Tourism. (2024). World tourism barometer.

World Economic Forum. (2024). Travel & Tourism Development Index 2024: Insight report.