Müharibədən sonra yenidən qurulan ərazilər ağıllı turizm sahəsində aparılan tədqiqatlarda demək olar ki, nəzərə alınmır. Bu sahədəki tədqiqatlar əsasən onilliklər ərzində formalaşmış infrastruktura rəqəmsal texnologiyaların əlavə edildiyi inkişaf etmiş şəhərlər üzərində cəmləşmişdir. Bu məsələ mühüm əhəmiyyət kəsb edir, çünki yenidənqurma prosesi turizm destinasiyasını və onun rəqəmsal infrastrukturunu sıfırdan, vahid yanaşma əsasında layihələndirmək üçün nadir imkan yaradır. Bununla belə, belə ərazilərin hazırlıq səviyyəsini qiymətləndirmək üçün müvafiq alət mövcud deyil. Tədqiqatda bu boşluğu aradan qaldırmaq məqsədilə Analitik İyerarxiya Prosesi (Analytic Hierarchy Process – AHP) vasitəsilə çəkiləndirilmiş beş ölçüdən ibarət kompozit Ağıllı Turizmə Hazırlıq İndeksi (Smart Tourism Readiness Index – SITRI) təklif olunur. İndeks üzrə uyğunluq nisbəti CR = 0,018 səviyyəsində təsdiqlənmişdir. İkinci dərəcəli məlumatların istifadəsinə əsaslanan qarışıq tədqiqat dizaynı və dörd kateqoriyalı mənbə trianqulyasiyası tətbiq edilməklə indeks Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur regionlarında 2020–2026-cı illəri əhatə edən yenidənqurma dövrü üzrə hesablanmış, beş turizm destinasiyası sənədləşdirilmiş sübutlar əsasında qiymətləndirilmişdir. Regional orta hazırlıq göstəricisi 1–5 ballıq şkala üzrə 3,63 təşkil etmişdir. Xüsusi olaraq inşa edilmiş hava limanları və sıfırdan layihələndirilmiş yaşayış məntəqələri sayəsində Zəngilan (4,17) və Füzuli (4,03) yüksək hazırlıq kateqoriyasına daxil olmuş, mədəni irsə əsaslanan Şuşa (3,95) isə tələbat göstəricisinə görə liderlik etmişdir. Tədqiqatın əsas nəticəsi inkişaf mərhələlərinin xarakterik ardıcıllığının müəyyən edilməsidir: nəqliyyat infrastrukturunun əsasını təşkil edən sistemlər ilk növbədə və daha sürətlə qurulur, lakin əlçatan ərazini turistlər üçün faktiki istifadə oluna bilən destinasiyaya çevirən xidmətlərin inkişafı fiziki tikinti işlərindən sonrakı mərhələyə təxirə salınır. Tədqiqat hazırlıq səviyyəsini yenidənqurma mərhələsindən asılı dəyişən kimi yenidən nəzərdən keçirir və digər postmünaqişə şəraitlərində də tətbiq oluna bilən diaqnostik qiymətləndirmə aləti təqdim edir.

Açar sözlər: ağıllı turizmə hazırlıq, müharibədən sonrakı bərpa, məkan qiymətləndirilməsi, Analitik İyerarxiya Prosesi, Qarabağ, turizm məkanının rəqabət qabiliyyəti

ƏDƏBİYYAT

Buhalis, D., & Amaranggana, A. (2015). Smart tourism destinations: Enhancing tourism experience through personalisation of services. In I. Tussyadiah & A. Inversini (Eds.), Information and communication technologies in tourism 2015 (pp. 377–389). Springer. https://doi.org/10.1007/978-3-319-14343-9_28

Gretzel, U., Sigala, M., Xiang, Z., & Koo, C. (2015). Smart tourism: Foundations and developments. Electronic Markets, 25(3), 179–188. https://doi.org/10.1007/s12525-015-0196-8

Humbatov, F., Solut, H. N., Aslanova, G., Khalilov, R., Ibrahimov, G., Karimbeyli, I., & Danyalov, S. (2026). Physical characterization and distribution of microplastics in coastal sands of the Azerbaijani sector of the Caspian Sea. Advanced Physical Research, 8(2), 293–306. https://doi.org/10.62476/apr82293

Imrani, Z., & Jafarov, S. (2023). Strategic Objectives of Sustainable Development Model in Production and Education. Journal of Law and Sustainable Development, 11(7), e1328. https://doi.org/10.55908/sdgs.v11i7.1328

Jafarov, S. (2024). Education Policy of 3rd Generation Universities. Revista De Gestão Social E Ambiental, 18(6), e05690. https://doi.org/10.24857/rgsa.v18n6-007

Jafarov, S., Imrani, Z., & Aliyev, Y. (2023). Main directions of sustainable development in education. Journal of Law and Sustainable Development, 11(7), Article e1071. https://doi.org/10.55908/sdgs.v11i7.1071

Jovicic, D.Z. (2019). From the traditional understanding of tourism destination to the smart tourism destination. Current Issues in Tourism, 22(3), 276–282. https://doi.org/10.1080/13683500.2017.1313203

Novelli, M., Morgan, N., & Nibigira, C. (2012). Tourism in a post-conflict situation of fragility. Annals of Tourism Research, 39(3), 1446–1469. https://doi.org/10.1016/j.annals.2012.03.003

Ritchie, J.R.B., & Crouch, G. I. (2003). The competitive destination: A sustainable tourism perspective. CABI Publishing.

Saaty, T.L. (2008). Decision making with the analytic hierarchy process. International Journal of Services Sciences, 1(1), 83–98. https://doi.org/10.1504/IJSSCI.2008.017590

State Tourism Agency of the Republic of Azerbaijan. (2025). Tourism development concepts for the liberated territories. https://tourism.gov.az

World Economic Forum. (2024). Travel & Tourism Development Index 2024: Insight report.