Çoxşaxəli iqtisadi fəaliyyət növü olan turizm əlaqəli sahələrdə güclü multiplikativ təsirlər yaratmaqla gəlir səviyyəsinin yüksəldilməsi, investisiyaların stimullaşdırılması və məşğulluğun təmin edilməsi vasitəsilə regional inkişafda mühüm rol oynayır. Bu kontekstdə mehmanxana sənayesi yerli turizm iqtisadiyyatının əsas tərkib hissəsini təşkil edir, çünki mehmanxana gəlirləri birbaşa turizm tələbatından asılıdır. Tədqiqatda Azərbaycanın Mingəçevir şəhərində turizm tələbatı ilə mehmanxana gəlirləri arasındakı əlaqə araşdırılır və daxili və xarici turistlərin gecələmələrinin müqayisəli təsirlərinə xüsusi diqqət yetirilir. Rəsmi statistik mənbələrdən əldə edilmiş illik məlumatlar avtoreqressiv paylanmış gecikmə (Autoregressive Distributed Lag – ARDL) modeli və tam modifikasiya olunmuş ən kiçik kvadratlar (Fully Modified Ordinary Least Squares – FMOLS) qiymətləndirmə metodları vasitəsilə təhlil edilmişdir. ARDL sərhəd testi mehmanxana gəlirləri, daxili turistlərin gecələmələri və xarici turistlərin gecələmələri arasında statistik baxımdan əhəmiyyətli uzunmüddətli kointeqrasiya əlaqəsinin mövcudluğunu göstərir. Xətaların korreksiyası əmsalının mənfi və statistik baxımdan əhəmiyyətli olması uzunmüddətli tarazlığa doğru yaxınlaşmanı təsdiqləyir. FMOLS metodunun nəticələri həm daxili, həm də xarici turizmin mehmanxana gəlirlərinə müsbət təsir göstərdiyini, lakin daxili turizmin təsirinin əhəmiyyətli dərəcədə daha güclü olduğunu göstərir. Belə ki, daxili turistlərin gecələmələrinin sayında 1% artım mehmanxana gəlirlərinin təxminən 2,98% yüksəlməsinə səbəb olduğu halda, xarici turistlərin gecələmələri üzrə müvafiq göstərici 0,50% təşkil edir. Əldə edilən nəticələr mehmanxanaların fəaliyyət göstəricilərinin formalaşmasında daxili turizmin üstün rolunu vurğulayır və regional turizmin inkişafı, eləcə də gəlirlərin optimallaşdırılması strategiyaları baxımından turizm siyasətinin formalaşdırılması üçün əhəmiyyətli nəticələr təqdim edir.

Açar sözlər: turizm tələbi, mehmanxana gəlirləri, daxili turizm, xarici turizm, ARDL, FMOLS, Mingəçevir

ƏDƏBİYYAT

Agbola, F.W., Dogru, T., & Gunter, U. (2020). Tourism demand: Emerging theoretical and empirical issues. Tourism Economics, 26(8), 1307–1310. https://doi.org/10.1177/1354816620956747

Azerbaijan Tourism Board. (2026). Mingachevir: The city on the Kura River. Azerbaijan Travel. https://azerbaijan.travel/mingachevir

Bassil, C., Harb, G., & Daia, R. (2023). The economic impact of tourism at regional level: A systematic literature review. Tourism Review International, 27, 159–175. https://doi.org/10.3727/154427223X16717265382840

Boto-García, D., & Mayor, M. (2022). Domestic tourism and the resilience of hotel demand. Annals of Tourism Research, 93, Article 103352. https://doi.org/10.1016/j.annals.2022.103352

Butler, R. (2025). Tourism destination development: The tourism area life cycle model. Tourism Geographies, 27(3–4), 599–607. https://doi.org/10.1080/14616688.2024.2325932

Chen, H., Chen, R., Bernard, S., & Rahman, I. (2019). US hotel industry revenue: An ARDL bounds testing approach. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 31(4), 1720–1743. https://doi.org/10.1108/IJCHM-01-2018-0031

Chu, H. C. (2025). Empirical analysis of long- and short-run relationships between travel demand, economic factors, and hotel performance. Tourism Recreation Research, 1–17. https://doi.org/10.1080/02508281.2025.2559258

Corbos, R.-A., Bunea, O.-I., & Moncea, M. (2024). A literature review on tourism infrastructure investments and their impact on tourism development. In Proceedings of International Conference IMC 2024. https://doi.org/10.24818/IMC/2024/03.01

Cosmin Nicolae, M., & Nistoreanu, P. (2021). Analysis of the relationship between tourist demand and sustainable development indicators in the context of the Danube River in the Romanian trajectory. Grassroots Journal of Natural Resources, 4(4), 42–58. https://doi.org/10.33002/nr2581.6853.040404

Denizci Guillet, B., & Chu, A. M. C. (2021). Managing hotel revenue amid the COVID-19 crisis. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 33(2), 604–627. https://doi.org/10.1108/IJCHM-06-2020-0623

Dogru, T., Bulut, U., & Sirakaya-Turk, E. (2021). Modeling tourism demand: Theoretical and empirical considerations for future research. Tourism Economics, 27(4), 874–889. https://doi.org/10.1177/1354816619894460

Dwyer, L., & Forsyth, P. (2006). International tourism demand and economic effects. In L. Dwyer & P. Forsyth (Eds.), International handbook on the economics of tourism (pp. 1–28). Edward Elgar Publishing. https://ndl.ethernet.edu.et/bitstream/123456789/26631/1/50.pdf

García-Delgado, F.J., Martínez Puche, A., & Lois-González, R. (2020). Heritage, tourism and local development in peripheral rural spaces: Mértola (Baixo Alentejo, Portugal) [Preprint]. Preprints. https://doi.org/10.20944/preprints202010.0002.v1

Hall, C.M., & Page, S.J. (2014). The geography of tourism and recreation: Environment, place and space (4th ed.). Routledge. https://www.researchgate.net/profile/Colin_Hall5/publication/298548713_The_Geography_of_Tourism_and_Recreation

Hao, J., Ouyang, X., & Yao, X. (2026). Digital live streaming and urban tourism demand: Empirical evidence from Chinese cities. Applied Economics, 1–17. https://doi.org/10.1080/00036846.2026.2648793

Hikmawati, N., & Ramdhani, Y. (2024). Exploring ADR trends: A data mining approach to hotel room pricing, cancellations, and EDA. Journal of Applied Data Sciences, 5(1), 189–202. https://doi.org/10.47738/jads.v5i1.165

Ismail, J.A., Dalbor, M.C., & Mills, J. E. (2002). Lodging-segment variability: Using RevPAR to analyze. Cornell Hotel and Restaurant Administration Quarterly, 43(6), 73–80. https://doi.org/10.1177/0010880402436006

Jafarov, S., & Nadirsoy, F. (2024). The essential role of STEM in shaping future workforce leaders. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(1), 6272–6281. https://doi.org/10.57239/PJLSS-2024-22.1.00463

Jafarov, S., Babashova, S., Dadashov, T., & Garibov, S. (2024). The influence of intonation on the interpretation of parenthetical clauses. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(2). https://doi.org/10.57239/pjlss-2024-22.2.00810

Kaya, K., Yılmaz, Y., Yaslan, Y., Öğüdücü, Ş. G., & Çıngı, F. (2022). Demand forecasting model using hotel clustering findings for the hospitality industry. Information Processing & Management, 59(1), Article 102816. https://doi.org/10.1016/j.ipm.2021.102816

Le, V., Tran, V.H., & Hoang, D.H. (2026). Liquidity and profitability of hotel businesses in the North Central region of Vietnam. Journal of Advanced Research in Dynamical & Control Systems, 14(1).

Lee, S., Pan, B., & Park, S. (2019). RevPAR vs. GOPPAR: Property- and firm-level analysis. Annals of Tourism Research, 76, 180–190. https://doi.org/10.1016/j.annals.2019.04.006

MacKinnon, J.G. (1996). Numerical distribution functions for unit root and cointegration tests. Journal of Applied Econometrics, 11(6), 601–618. https://doi.org/10.1002/(SICI)1099-1255(199611)11:6%3C601::AID-JAE417%3E3.0.CO;2-T

Martins, L.F., Gan, Y., & Ferreira-Lopes, A. (2017). An empirical analysis of the influence of macroeconomic determinants on world tourism demand. Tourism Management, 61, 248–260. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2017.01.008

Matyakubov, U.R., Allonazarov, O.N., & Farudz, B.Z.M. (2026). Forecasting hotel service indicators in the Khorezm region, Uzbekistan. Journal of Contemporary Tourism and Hospitality Research, 2(1), 75–87. https://doi.org/10.31436/jocth.v2i1.51

Mayis, G.G., Shafa, G.T., Leyla, H.A., Hijran, M.R., & Ulker, M.I. (2021). Estimation of tourism demand and supply functions for Azerbaijan: 2SLS approach. WSEAS Transactions on Business and Economics, 18, 1280–1290. https://doi.org/10.37394/23207.2021.18.119

Middleton, V.T.C., & Clarke, J. (2001). Marketing in travel and tourism (3rd ed.). Butterworth-Heinemann. https://www.academia.edu/36022046/MK_in_Travel_Tourism_Middelton_3_Ed

Mirzayev, N.A., Mammadov, Kh.F., Burmii, Zh.P., Karaivanov, D.V., Kurakina, E.S., Temerbulatova, N.T., Baimukhanova, A., Rakhimov, A.V., Rozov, S.V., Salimova, G.K., Mirsagatova, A.A., Sadikov, I.I., Filosofov, D.V., & Yakushev, E.A. (2022). High-purity ammonium acetate solution for low-background electronics. Journal of Radioanalytical and Nuclear Chemistry, 331, 5539–5545. https://doi.org/10.1007/s10967-022-08608-3

Motsa, A., Rybakova, S., Shelemetieva, T., Zhuvahina, I., & Honchar, L. (2021). The effect of regional tourism on economic development: Case study: The EU countries. International Review, 2021, 67–75. https://doi.org/10.5937/intrev2102069M

Pesaran, M. H., Shin, Y., & Smith, R. J. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289–326. https://doi.org/10.1002/jae.616

Phillips, P.C. B., & Hansen, B.E. (1990). Statistical inference in instrumental variables regression with I(1) processes. Review of Economic Studies, 57(1), 99–125. https://doi.org/10.2307/2297545

Sampaio, C., Sebastião, J.R., & Farinha, L. (2024). Hospitality and tourism demand: Exploring industry shifts, themes, and trends. Societies, 14(10), Article 207. https://doi.org/10.3390/soc14100207

Singh, A., & Corsun, D.L. (2023). Price elasticity of demand and its impact on hotel revenue performance during the COVID-19 pandemic. Cornell Hospitality Quarterly, 64(4), 415–435. https://doi.org/10.1177/19389655231184475

Solmaz, S. (2024). An examination of contemporary supply chain structures in the hospitality industry. In Theories and practices in tourism, marketing and management (pp. 9–22).

Song, H., & Li, G. (2008). Tourism demand modelling and forecasting—A review of recent research. Tourism Management, 29(2), 203–220.

Song, H., Qiu, R.T., & Park, J. (2023). Progress in tourism demand research: Theory and empirics. Tourism Management, 94, Article 104655. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2022.104655

Song, H., Romilly, P., & Liu, X. (2000). An empirical study of outbound tourism demand in the UK. Applied Economics, 32(5), 611–624. https://doi.org/10.1080/000368400322516

State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan. (2026). Tourism statistics database [Data set]. https://www.stat.gov.az/

Stauvermann, P.J., & Kumar, R.R. (2017). Productivity growth and income in the tourism sector: Role of tourism demand and human capital investment. Tourism Management, 61, 426–433. https://doi.org/10.1016/j.tourman.2017.03.006

Sublaik, R., Prajapat, S., Varghese, S., Sharma, V., & Jafarov, S. (2024). Marketing innovations and their impact on financial performance: Perspectives from management experts. Educational Administration: Theory and Practice, 30(5), 9286–9292. https://doi.org/10.53555/kuey.v30i5.3504

World Bank. (2026). World development indicators [Data set]. https://data.worldbank.org/

Wu, D.C., Song, H., & Shen, S. (2017). New developments in tourism and hotel demand modeling and forecasting. International Journal of Contemporary Hospitality Management, 29(1), 507–529. https://doi.org/10.1108/IJCHM-05-2015-0249