Yerli kənd təsərrüfatı istehsalının inkişafı milli ərzaq təhlükəsizliyinin mühüm tərkib hissəsidir. Bu baxımdan bitkilərin mineral qidalanmasının optimallaşdırılması torpaq münbitliyinin qorunması, qida elementlərindən istifadə səmərəliliyinin artırılması və dayanıqlı kənd təsərrüfatı istehsalının təmin edilməsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Tədqiqatda vegetasiya dövründə müxtəlif gübrə normalarının tərəvəz lobyasının (Phaseolus L.) paxlaları və fitokütləsi tərəfindən qida elementlərinin mənimsənilməsinə təsiri araşdırılmışdır. Təcrübəyə gübrə verilməyən nəzarət variantı, 10 t/ha peyin, N30P30K30, N60P60K30 və N90P60K60 gübrələmə variantları daxil edilmişdir. Nəticələr göstərmişdir ki, gübrələrin tətbiqi həm paxlalar, həm də fitokütlə tərəfindən azot, fosfor və kaliumun mənimsənilməsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir. Lobya paxlaları tərəfindən qida elementlərinin mənimsənilməsi ümumilikdə azot üzrə fosfora nisbətən daha yüksək olmuşdur. Paxlalar tərəfindən qida elementlərinin ən yüksək mənimsənilmə göstəriciləri N60P60K30 variantında qeydə alınmış və azot üzrə 51,5 kq/ha, fosfor üzrə 27,2 kq/ha, kalium üzrə isə 29,0 kq/ha təşkil etmişdir. Eyni variantda fitokütlədə qida elementlərinin ən yüksək toplanma göstəriciləri müəyyən edilmişdir: azot üzrə 17,9 kq/ha, fosfor üzrə 5,5 kq/ha və kalium üzrə 7,5 kq/ha. Ən aşağı göstəricilər əsasən gübrə tətbiq edilməyən nəzarət variantında müşahidə olunmuşdur. Ümumilikdə, tədqiqatın nəticələri mineral gübrə normalarının düzgün optimallaşdırılmasının qida elementlərinin mənimsənilməsini və məhsuldarlığı artıra, eyni zamanda tərəvəz lobyasının becərilməsində qida elementlərinin daha səmərəli idarə olunmasına şərait yarada biləcəyini göstərir.

Açar sözlər: tərəvəz lobyası, mineral qidalanma, gübrə norması, qida elementlərinin mənimsənilməsi, fitokütlə, qida elementlərindən istifadə səmərəliliyi, dayanıqlı kənd təsərrüfatı

ƏDƏBİYYAT

Alyoshin, M.A., & Zavalin, A.A. (2023). Response of pea to nitrogen fertilizer and seed inoculation with rhizotorfin on sod-podzolic soil with different degrees of cultivation. Agrochemistry, (6), 22–38.

Biswas, D.R., Bhattacharyya, R., Basak, B.B., Sarkar, A., & Das, D. (2025). Soil phosphorus fractionations under different fertilization practices on soybean (Glycine max)-based cropping systems in a Vertisol. Journal of Plant Nutrition, 48(8). https://doi.org/10.1080/01904167.2024.2441302

Borontov, O.K., Kosyakin, P.A., & Manaenkova, E.N. (2019). Effects of primary tillage and fertilizers on the nutrient regime and physical properties of soil under sugar beet cultivation. Zemledelie, (2), 33–35.

Gadjimammadov, I.M., Veliyeva, S.R., & Jafarova, F.N. (2019). Dependence of the nitrogen uptake coefficient from fertilizers on the developmental stage of the “Gobustan” bread wheat cultivar and fertilizer rates and ratios. Proceedings of the Azerbaijan Society of Soil Scientists, 15, 473–477.

Khan, M.U.A., Khan, M.A., Abbasi, U.A., Amin, M., Kalsoom, T., Basit, A., & Shahzad, B. (2022). Kiwi plant growth monitoring with soil and climatic conditions in the semi-arid region of Pakistan. Environmental Sciences Proceedings, 23, 36. https://doi.org/10.3390/environsciproc2022023036

Korchenkina, N.A., Dabakhova, E.V., & Titova, V.I. (2017). Phosphate status of light-gray forest soil under increasing application rates of distillery stillage. Agricultural Science Euro-North-East, (2[57]), 35–40.

Kosyakin, P.A. (2019). Role of chelated micronutrient fertilizers in increasing sugar beet yield in crop rotation in the Central Black Earth Region. AgroForum, (5), 55–57.

Kotsareva, N.V. (2012). Potential for vegetable bean seed production in the southwestern part of the Central Black Earth Region. Scientific Bulletin: Natural Sciences Series, (9[128]), 64–68.

Kudeyarov, V.N. (2019). Agrogeochemical cycles of carbon and nitrogen in modern Russian agriculture. Agrochemistry, (12), 3–15.

Kydyraliev, N.A., & Bodoshov, A.U. (2014). Determination of selected physical properties of bean grains grown in the Talas Region of the Kyrgyz Republic. Young Scientist, (5[64]), 70–74.

Liu, L.-Y., Hua, W., Zhang, S.-Y., Peng, Q.-C., Dai, J., & Han, X.-R. (2020). Nitrogen uptake of soybean and soil nitrate nitrogen under long-term rotation and different fertilization in a brown soil of northeast China. Journal of Plant Nutrition and Fertilizers, 26(1), 10–18.

Mammadova, Sh.A. (2020). Effect of fertilizers on the chemical composition of vegetable bean. Bulletin of Science and Practice, 6(11), 188–196. https://doi.org/10.33619/2414-2948/61

Mehdiyeva, N., Muradova, S., Mursal, N., & Babayeva, L. (2025). Distribution, phytocenotic characteristics and antimicrobial properties of some medicinal plants of the highlands of the Greater Caucasus (within Azerbaijan). Acta Botanica Caucasica, 4(1), 89–105. https://doi.org/10.30546/abc.2025.4.1.620

Narusheva, E.A. (Comp.). (2014). Research methods in agrochemistry: A short course of lectures for postgraduate students. Saratov State Agrarian University.

Oldroyd, G.E., & Dixon, R. (2014). Biotechnological solutions to the nitrogen problem. Current Opinion in Biotechnology, 26, 19–24. https://doi.org/10.1016/j.copbio.2013.08.006

Otieno, P.E., Muthomi, J.W., Chemining’wa, G.N., & Nderitu, J.H. (2009). Effect of rhizobia inoculation, farmyard manure and nitrogen fertilizer on nodulation and yield of food grain legumes. Journal of Biological Sciences, 9, 326–332. https://doi.org/10.3923/jbs.2009.326.332

Roeva, T.A., Leonicheva, E.V., & Leontieva, L.I. (2023). Fertility indicators of agro-gray soil in a cherry orchard under nitrogen and potassium fertilization. Agrochemistry, (7), 9–18.

Shafran, S.A. (2022a). Assessment of soil cultivation status based on a set of agrochemical indicators. Agrochemistry, (4), 3–10.

Shafran, S.A. (2022b). Nitrogen fertilizer inputs for grain yield formation depending on the agrochemical cultivation status of soils. Agrochemistry, (5), 38–46.

Sharkov, I.N., Kolbin, S.A., Prozorov, A.S., & Samokhvalova, L.M. (2022). Efficiency of nitrogen fertilizer with increased incorporation of plant residues into soil in the forest-steppe zone of Western Siberia. Agrochemistry, (3), 22–30.

Sychev, V.G., & Shafran, S.A. (2017). Nutrient balance in Russian agriculture. Plodorodie, (1), 1–4.

Utkin, A.A. (2022). Fertility and ecotoxicological status of reference sites of sod-podzolic loamy soils in the Vladimir Region. Agrochemistry, (6), 3–13.

Vasyuchkov, I.Yu., Borisov, V.A., & Uspenskaya, O.N. (2023). Changes in the fertility of alluvial meadow soil under different fertilization systems in vegetable crop rotation. Agrochemistry, (5), 13–19.

Yaroshenko, T.M., Klimova, N.F., & Zhuravlev, D.Yu. (2018). Long-term stationary experiment in the steppe Volga region: Results from the eighth rotation of a grain-fallow crop rotation. In V. G. Sychev (Ed.), Results of the fundamental scientific research program of state academies for 2013–2020 (pp. 420–429). VNIIA.

Zamanov, P.B., & Aliyeva, A.A. (2015). Assessment of plant nutrient supply during the growing season using leaf diagnostics. Soil Science and Agrochemistry, 22(1–2), 331–334.