Sel hadisələri Böyük Qafqazın çay hövzələrinə təsir göstərən əsas təbii təhlükələrdən biridir. Onların dinamikası hidrometeoroloji şəraitin, hövzələrin təbii xüsusiyyətlərinin, sel materialının mövcudluğunun və antropogen təsirlərin qarşılıqlı əlaqəsi ilə müəyyən olunur. Tədqiqatda Böyük Qafqazın Azərbaycan hissəsində baş verən sel hadisələrinin dinamikası araşdırılmış və onların potensial təhlükəlilik dərəcəsinin qiymətləndirilməsi üçün təsnifat sistemi hazırlanmışdır. Təhlil hidrometeoroloji müşahidə məlumatları və uzunmüddətli monitorinq materialları əsasında aparılmış, yağıntıların intensivliyinə və hərəkət istiqamətinə, çay hövzələri üzrə məkan əhatəsinə və sel hadisələrinin xüsusiyyətlərinə xüsusi diqqət yetirilmişdir. Nəticələr göstərir ki, intensiv yağıntıların ərazi üzrə hərəkət istiqaməti fəlakətli sellərin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Yağıntıların hövzənin yüksək dağlıq hissələrindən aşağı axın istiqamətində hərəkət etməsi güclü sellərin yaranması üçün xüsusilə əlverişli şərait formalaşdırır. Bunun əksinə olaraq, eyni intensivliyə malik yağıntıların əks istiqamətdə hərəkəti heç də həmişə fəlakətli sel hadisələrinin baş verməsinə səbəb olmur. Yağıntıların xüsusiyyətləri və çay hövzələrini əhatə etmə dərəcəsi birlikdə nəzərə alınmaqla sel hadisələri yeddi qrupa təsnif edilmişdir. Yeddinci qrup intensiv yağıntıların çay hövzəsinin yüksək dağlıq qurşağından düzənlik hissələrinə qədər bütün ərazisini əhatə etdiyi halları birləşdirir və ən yüksək təhlükəlilik dərəcəsinə malik olmaqla fəlakətli sel hadisələrinə uyğun gəlir. Təklif olunan təsnifat sel təhlükəsinin dərəcələr üzrə fərqləndirilməsi üçün elmi-metodoloji əsas yaradır və Böyük Qafqazın sel təhlükəsinə məruz qalan çay hövzələrində müvafiq mühəndis-mühafizə tədbirlərinin və risklərin azaldılması istiqamətində tədbirlərin seçilməsinə kömək edə bilər.

Açar sözlər: sel, gətirmələrin daşınması, intensiv yağışlar, çay hövzəsi, təbii təhlükələr, Böyük Qafqaz, sellərin təsnifatı

ƏDƏBİYYAT

Catalogue of mudflow-prone rivers of Azerbaijan. (2008). Research Institute of Hydrometeorology, National Hydrometeorological Department, Ministry of Ecology and Natural Resources.

Chen, H., & Wang, J. (2014). Regression analyses for the minimum intensity-duration conditions of continuous rainfall for mudflows triggering in Yan’an, northern Shaanxi (China). Bulletin of Engineering Geology and the Environment, 73(4), 917–928. https://doi.org/10.1007/s10064-013-0567-3

Guliyeva, S.Yu., Kuchinskaya, I.Ya., Tarikhaser, S.A., & Karimova, E.J. (2019). Natural and anthropogenic factors in hazard assessment of the Alpine–Himalayan montane ecosystems (at the example of the Azerbaijan Caucasus). Comptes Rendus de l’Académie Bulgare des Sciences, 72(9), 1227–1233. https://doi.org/10.7546/CRABS.2019.09.10 doi.org

Imrani, Z., Safarov, S., & Safarov, E. (2022). Analysis of wind-wave characteristics of the Caspian Sea based on reanalysis data. Russian Meteorology and Hydrology, 47, 479–484. https://doi.org/10.3103/S1068373922060085

Inaba, H. (2003). Notes on the modeling of debris-flow surface images. In D. Rickenmann & C. L. Chen (Eds.), Debris-flow hazards mitigation: Mechanics, prediction, and assessment. Millpress.

Jafarov, S., & Nadirsoy, F. (2024). The essential role of STEM in shaping future workforce leaders. Pakistan Journal of Life and Social Sciences, 22(1), 6272–6281. https://doi.org/10.57239/PJLSS-2024-22.1.00463

Mammadov, J. G. (2011). Classification and assessment of mudflows. Proceedings of the Institute of Hydrometeorology of the Georgian Technical University, (117), 43–46.

Mammadov, J.G. (2014). The influence of global climate change on the formation of mudflows. Geographical Bulletin, (4[30]), 60–71.

Mammadov, J.G. (2024). Features of mudflows in the Azerbaijan part of the Greater Caucasus. Bulletin of Karaganda University. Biology, Medicine, Geography Series, 29(2), 133–142. https://doi.org/10.31489/2024BMG2/133-142 Fundamental and Experimental Biology

Mammadov, J.G., Imrani, Z.T., Aghabalayev, G.M., & Zeynalova, K.Z. (2025). Mudflows as a destructive factor influencing the tectonic uplift of river basins (a case study of the northeast slope of the Greater Caucasus). Journal of Geology, Geography and Geoecology, 34(3), 581–590. https://doi.org/10.15421/112549

Mills, K., & Paul, J. (2003). Forest practices and mitigation of debris-flow risk in Oregon, USA. In D. Rickenmann & C. L. Chen (Eds.), Debris-flow hazards mitigation: Mechanics, prediction, and assessment. Millpress.

Museyibov, M. A. (1998). Physical geography of Azerbaijan. Maarif.

Nabiyev, G., Tarikhazer, S., Kuliyeva, S., Mardanov, I., & Aliyeva, S. (2019). Formation characteristics of the mudflow process in Azerbaijan and the division into districts of territory based on risk level (on the example of the Greater Caucasus). Applied Ecology and Environmental Research, 17(2), 5275–5291. https://doi.org/10.15666/aeer/1702_52755291

Nabiyeva, F.Kh., Ibrahimov, A., & Amrahova, F.F. (2026). Floristic and ethnobotanical aspects of sandy and wetland phytocoenoses of the Nabran area, Caspian coast. Acta Botanica Caucasica, 5(2), 82–91. https://doi.org/10.30546/abc.2026.30938

Oguz, K., Oguz, E., & Coşkun, M. (2016). Determination of flood risk areas with geographical information requests: The example of Artvin province. In Proceedings of the IV National Flood Symposium (pp. 3–12).

Petrascheck, A., & Kienholz, H. (2003). Hazard assessment and mapping of mountain risks in Switzerland. In D. Rickenmann & C. L. Chen (Eds.), Debris-flow hazards mitigation: Mechanics, prediction, and assessment. Millpress.