Tədqiqatda Azərbaycanda ekocoğrafi şəraitin və ekoturizmin inkişaf imkanlarının qiymətləndirilməsi məqsədilə CFE modeli və Geoməkan Analoq Transferi (Geospatial Analogue Transfer, GAT) texnologiyasından istifadə edilmişdir. İstilik və rütubət arasındakı qarşılıqlı əlaqə prinsipinə əsaslanan CFE modeli illik atmosfer yağıntılarının səthi axım, effektiv infiltrasiya və faktiki evapotranspirasiya arasında paylanmasını qiymətləndirməyə imkan verir. İnfiltrasiya və evapotranspirasiya arasındakı nisbətdən landşaftların rütubət rejiminin, potensial bioloji məhsuldarlığının və ekosistemlərin dayanıqlılığının səciyyələndirilməsi üçün istifadə olunur. GAT texnologiyası yaxşı öyrənilmiş etalon ərazilərin göstəricilərinin oxşar təbii şəraitə malik, lakin kifayət qədər tədqiq edilməmiş ərazilərə köçürülməsini nəzərdə tutur.

CFE əmsallarının müəyyənləşdirilməsi və təbii mühit komponentləri arasındakı qarşılıqlı əlaqələrin təhlili məqsədilə 70-dən çox ölçmə və monitorinq məntəqəsindən əldə edilmiş hidrometeoroloji məlumatlar, torpaqlar, torpaqdan istifadə və yer örtüyü, eləcə də relyef xüsusiyyətlərinə dair göstəricilər coğrafi informasiya sistemində inteqrasiya edilmişdir. Təklif olunan yanaşma landşaft transformasiyalarının qiymətləndirilməsi və mümkün antropogen təsirlərin əlavə tədqiqini tələb edən ərazilərin müəyyənləşdirilməsi üçün də tətbiq edilmişdir. Təxminən 70 su hövzəsinin məlumatları əsasında aparılmış modelin yoxlanılması nəticəsində determinasiya əmsalının (R²) 0,74–0,93, Neş–Satkliff səmərəlilik əmsalının (NSE) isə 0,62–0,77 intervalında dəyişdiyi müəyyən edilmişdir.

Hazırlanmış yanaşmanın 1999–2024-cü illər üzrə Naxçıvançay hövzəsinə tətbiqi iqlim və antropogen amillərin təsiri altında təbii şəraitdə baş verən dəyişikliklərin məkan üzrə qeyri-bərabər xarakter daşıdığını üzə çıxarmışdır. Bu dəyişikliklər bitki örtüyünün vəziyyətində, torpaq deqradasiyasında, infiltrasiya və evapotranspirasiya proseslərində, həmçinin «yaşıl su» ehtiyatlarında əhəmiyyətli fərqlərlə müşayiət olunmuşdur. CFE modeli ilə GAT texnologiyasının kompleks tətbiqi landşaftların dayanıqlılığının və ərazilərin rekreasiya tutumunun qiymətləndirilməsi, potensial ekoloji dəhlizlərin müəyyənləşdirilməsi, eləcə də təbii landşaftların və ekoloji irsin mühafizəsi və davamlı idarə olunması tədbirlərinin elmi əsaslandırılması üçün kəmiyyət əsaslı metodoloji baza formalaşdırır.

Açar sözlər: ekosistem dayanıqlılığı, CFE modeli, Geoməkan Analoq Transferi, landşaft transformasiyası, ekoturizm, Azərbaycan

ƏDƏBİYYAT

Babayev, E.S. (2007). Space weather impacts on technological and ecological systems and human health: Some results of Azerbaijani and collaborative studies. In Proceedings of the 3rd International Conference on Recent Advances in Space Technologies (RAST 2007). https://doi.org/10.1109/RAST.2007.4284095

Bondy, J., Wienhöfer, J., Pfister, L., & Zehe, E. (2021). Exploring the role of soil storage capacity for explaining deviations from the Budyko curve using a simple water balance model. Hydrology and Earth System Sciences Discussions. https://doi.org/10.5194/hess-2021-174

Crow, W.T., Arruda, D.C.S., Reichle, R.H., & Kimball, J.S. (2017). The use of satellite-based soil moisture data to estimate groundwater recharge and net infiltration. Water Resources Research, 53(5), 4123–4138. https://doi.org/10.1002/2016WR019999

GreenHeritage. (2023). The impact of climate change on intangible cultural heritage: Policy brief. Manual. Green Heritage Project. http://culturainmaterial.es/id/eprint/263

Hamdany, A.H., Wijaya, M., Satyanaga, A., Rahardjo, H., Qian, Z., Lim, A., & Kim, J. (2023). Numerical simulation on the effect of infiltration and evapotranspiration on the residual slope. Sustainability, 15(11), Article 8653. https://doi.org/10.3390/su15118653

Imrani, Z., & Jafarov, S. (2023). Strategic Objectives of Sustainable Development Model in Production and Education. Journal of Law and Sustainable Development, 11(7), e1328. https://doi.org/10.55908/sdgs.v11i7.1328

Imrani, Z., & Rasouli, A. (2025). Visualization of snow cover changes in the Greater Caucasus Mountains using integrated multi-sensor image fusion. BIO Web of Conferences, 151, Article 02009. https://doi.org/10.1051/bioconf/202515102009

Imrani, Z., Zeynalova, K., & Babakhanov, A. (2025). Investment dependence of tourism industry and differences in economic growth in the Republic of Azerbaijan. GeoJournal of Tourism and Geosites, 61(3), 1668–1675. https://doi.org/10.30892/gtg.61325-1535

Imrani, Z. T., Huseynzade, A. I., & Bilalov, B. A. (2024). Priority development areas of nature tourism resources in Shaki-Zagatala economic and geographic region. GeoJournal of Tourism and Geosites, 54(2spl), 921–926. https://doi.org/10.30892/gtg.542spl16-1267

Jafarov, S., Imrani, Z., & Aliyev, Y. (2023). Main directions of sustainable development in education. Journal of Law and Sustainable Development, 11(7), Article e1071. https://doi.org/10.55908/sdgs.v11i7.1071

Javed, T., Wang, Z., Liu, J., Li, W., Lin, H., & Zhang, J. (2024). Unlocking the ecohydrological dynamics of vegetation growth's impact on terrestrial water storage trends across the China-Pakistan economic corridor. Science of the Total Environment, 955, Article 176977. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2024.176977

Li, J., Wang, J., Liu, H., & Zhang, W. (2024). Research on the impact of climate change and human activities on the NDVI of arid areas—A case study of the Shiyang River Basin. Land, 13(4), Article 533. https://www.mdpi.com/2073-445X/13/4/533

Makhmudov, R., Aliyev, V., Teymurov, M., & Gafarov, E. (2023). Assessment of the water balance of the territory and rivers water resources using a new operational-interactive method. Reliability: Theory & Applications, 18(5), 500–509.

Makhmudov, R., Teymurov, M., Aliyev, V., Agayev, Z., Mammadov, Z., & Gafarov, E. (2025). Baseflow as the underground organizer and regulator of a single river system. Reliability: Theory & Applications, 9(87), 1032–1040.

Makhmudov, R. N., & Teymurov, M. A. (2023). Importance of using space information and GIS technologies in the process of selecting analogue terrains in hydrological research. Intercontinental Geoinformation Days, 1, 109–113.

Mirzayev, N., Marinova, A.P., Marinov, G.M., Mammadov, Kh., Karandashev, V., Rakhimov, A., Baimukhanova, A., Karaivanov, D.V., & Filosofov, D.V. (2019). Distribution coefficients of 60 elements on cation and anion-exchange resin in ammonium chloride solutions. Solvent Extraction and Ion Exchange, 37, 473–487. https://doi.org/10.1080/07366299.2019.1679458

Peri, P.L., Chara, J., Vinoles, C., et al. (2024). Current trends in silvopastoral systems. Agroforestry Systems, 98, 1945–1953. https://doi.org/10.1007/s10457-024-01093-5

Piao, S., Wang, X., Park, T., Chen, C., Lian, X., Heot, Y., El-Madany, T.S., & Myneni, R.B. (2020). Characteristics, drivers and feedbacks of global greening. Nature Reviews Earth & Environment, 1(1), 14–27. https://doi.org/10.1038/s43017-019-0001-x

Polazzo, F., Limberger, R., Pennekamp, F., Ross, S.R.P.-J., Simpson, G.L., & Petchey, O.L. (2024). Measuring the response diversity of ecological communities experiencing multifarious environmental change. Global Change Biology, 30(11), Article e17594. https://doi.org/10.1111/gcb.17594

Ponce, V., & Hawkins, R. (1996). Runoff curve number: Has it reached maturity? Journal of Hydrologic Engineering, 1, 11–19. https://doi.org/10.1061/(ASCE)1084-0699(1996)1:1(11)

Sartika, F.A., Sutjiningsih, D., & Anggraheni, E. (2020). Analysis of classification hydrologic soil group distribution based on infiltration rate of Horton method in the upper Ciliwung watershed. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 426(1), Article 012030. https://doi.org/10.1088/1755-1315/426/1/012030

State Committee for Land and Cartography. (2014). National atlas of the Republic of Azerbaijan. Baku Cartographic Factory.

Teymurov, M.A., Jabrayilov, E.A., & Mammadov, Z.R. (2026). Water balance estimation of river basins using an innovative hydrological techniques. Universidad y Sociedad, 18(1).

Yaeger, M., Harman, C.J., Troch, P.A., & Sivapalan, M. (2019). A functional model of watershed-scale annual water balance partitioning: Lvovich, Ponce and Shetty revisited. Water Resources Research, 47, 11–28.

Zhan, M., Wang, G., Hagan, D. F. T., Waheed, U., Giri, K., & Li, S. (2022). Impacts of vegetation changes on land evapotranspiration in China during 1982–2015. Frontiers in Environmental Science, 10. https://doi.org/10.3389/fenvs.2022.819277

Zhang, S., Liu, Y., Yang, M., Tian, P., Mu, X., & Zhao, G. (2025). Impact of vegetation restoration on preferential flow and soil infiltration capacity in the hilly region of the Loess Plateau. Journal of Hydrology: Regional Studies, 59, Article 102333.

Zhang, S., Wu, Y., & Xu, B. (2023). Rational utilization of water resources to promote sustainable development of rural ecotourism. Water Supply, 23(9), 3844–3855. https://doi.org/10.2166/ws.2023.229