Təqdim olunan məqalədə Ağır metalların neftlə çirklənmiş torpaqlarda miqrasiya xüsusiyyətləri və bu metalların toplandığı ərazilərdə insan sağlamlığı və ətarf mühit üçün yarada biləcəyi təhlükələr şərh olunur. Ağır metalların torpaqda miqrasiya xüsusiyyətləri bir çox müxtəlif amillərdən asılıdır. Məqalədə müxtəlif aspektli tədqiqatlar aparılaraq ağır metalların fərqli mühitlərdə paylanma qanunauyğunluqları tədqiq olunmuşdur. Tədqiqat ərazisi olaraq. Abşeron yarımadası seçilmişdir və ərazidə fərqli neftlə çirklənmiş ərazilərdən çoxsaylı nümunələr götürülmüşdür. Təqdim olunan tədqiqat neftlə çirklənmiş və çirklənməmiş ərazilərdə torpaqların fiziki-kimyəvi və geokimyəvi xüsusiyyətlərinin tədqiqinə həsr olunmuşdur. Nəticələr göstərir ki. torpaqların əksəriyyəti karbonat prosesləri səbəbindən neytral və ya bir qədər qələvidir. daha dərin qatlarda isə qələvilik artır və humus tərkibi əhəmiyyətli dərəcədə dəyişir. səth təbəqələrində daha yüksək həddə çirklənməmiş qatlarda isə dərinlik artdıqca tədricən azalır. Tədqiqatlar və laboratoriya analizlərindən əldə edilən nəticələr torpaqlarda Pb. As. Cr. Cu. Zn. Se. Al. Fe və Mn  müxtəlif ağır metalların əhəmiyyətli dərəcədə toplandığını göstərir. Ümumilikdə. nəticələr neft çirklənməsinin torpaq tərkibinə. element paylan­ma­sına və ətraf mühitin keyfiyyətinə əhəmiyyətli təsirini göstərir. Torpaq pH. üzvi maddələrin tərkibi və əksər ağır metalların dəyişdirilə bilən və azaldıla bilən fraksiyaları arasında əhəmiyyətli bir korrelyasiya onların miqrasiya modellərinin ilkin proqnozlaşdırılmasının mümkünlüyünü təsdiqləyir. Aparılan təqdiqatlar və laborator analizlərin nəticələri göstərir ki. torpaqlarda kifayət qədər müxtəlif ağır metalların Pb. As. Cr. Cu. Zn. Se. Al. Fe. Mn toplanması müşahidə olunur. Torpaq pH-ı. üzvi maddələri və ağır metalların əksəriyyətinin  mübadilə oluna bilən və reduksiya olunan fraksiyaları ilə əhəmiyyətli korrelyasiyası sübut edir ki. ağır metalların  miqrasiyası qanunauyğnluqlarını öncədən proqnozlaşdırmaq mümkündür.

Açar sözlər: torpaq nümunələri, texnofillik, Klark ədədi, geokimyəvi xüsusiyyətlər, miqrasiya

ƏDABİYYƏT

Abramovich MV, Aliyev MM, Khain VY (1952) Geology of Azerbaijan. Geomorphology, Stratigraphy. Published by the Academy of Sciences of the Azerbaijan SSR. Baku, p 559 (in Russian)

Ahnstrom ZAS, Parker DR (2001) Cadmium reactivity in metal-contaminated soils using a coupled stable isotope dilution-sequential extraction procedure. Environ Sci Technol 35(1):121–126. https://doi.org/10.1021/es001350o

Aliyev ChS, Kazimova LA (2024) Assessment of a radioecological situation in Azerbaijan, based on spectral analyses of radionuclides. Journal of Environmental Engineering and Science 19 (3):200–205. https://doi.org/10.1680/jenes.23.00048 

Aliyev GA (1978) Soils of the Greater Caucasus (within the Azerbaijan SSR). Part I. Elm, Baku, p 158 (in Russian)

Aliyev GA, Volobuev VR (1953) Soils of the Azerbaijan SSR. Azerbaijan SSR Baku, p 450 (in Russian)

Avessalomova IA, Ivanov AN (2019) Biogeochemistry of landscapes of the Matua Island (Central Kuril Islands). Vestnik Moskovskogo universiteta, Seriya 5 Geografiya (5):77–85 (in Russian)

Chen H, Koopal LK, Xiong J, Avena M, Tan W (2017) Mechanisms of soil humic acid adsorption onto montmorillonite and kaolinite. J Colloid Interf Sci 504:457–467. https://doi.org/10.1016/j.jcis.2017.05.078

Cheng W, Lei S, Bian Z, Zhao Y, Li Y, Gan Y (2020) Geographic distribution of heavy metals and identification of their sources in soils near large, open-pit coal mines using positive matrix factorization. J Hazard Mater 387:121–126. https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2019.121666

FAO–ISRIC (1999). Guidelines for profile description. 3rd edition, FAO, Rome, p 70

Geng N, Xia Y, Li D, Bai F, Xu C ( 2024) Migration and transformation of heavy metal and its fate in intertidal sediments: A Review. Processes 12(2):311–324. https://doi.org/10.3390/pr12020311

Huixia Liu, Bingjie Yu, Zongjiu Sun, Panxing He, Yiqiang Dong, Helong Yang (2025) Spatial variability and driving factors of soil pH in the desert grasslands of northern Xinjiang. Environmental Research 276(121489). https://doi.org/10.1016/j.envres.2025.121489

Khalid S, Shahid M, Niazi NK, Murtaza B, Bibi I, Dumat C (2017) A comparison of technologies for remediation of heavy metal contaminated soils. J Geochem Explor 182(B):247–268. https://doi.org/10.1016/j.gexplo.2016.11.021

Luo X, Wu C, Lin Y, Li W, Deng M, Tan J, Xue S. (2023) Soil heavy metal pollution from Pb/Zn smelting regions in China and the remediation potential of biomineralization. J Environ Sci 125:662-677. https://doi.org/10.1016/j.jes.2022.01.029

Milanovsky EE, Khain VE (1963) Essays on the regional geology of the USSR: The geological structure of the Caucasus. Moscow University Press, Moscow, p 378 (in Russian)

Rustamov G, İsmaylova L (2022) Geochemistry landscape classification: toxicity of chemical elements and their impact on human health. Environ Geochem Health 44:631–643. https://doi.org/10.1007/s10653-020-00747-4

World Reference Base for Soil Resources (2022). International soil classification system for naming soils and creating legends for soil maps, 4-th edition, 2022

Yao J, Qian J, Ji D (2025) Machine learning-based analysis of heavy metal migration under acid rain: Insights from the RF and SVM Algorithms. Minerals 15(6) 663. https://doi.org/10.3390/min15060663

Yaroshevsky AA (2006) Abundances of chemical elements in the Earth’s crust. Geochem. Int. 44:48–55. https://doi.org/10.1134/S001670290601006X