Palçıq vulkanizmi Azərbaycanda geniş yayılmışdır, quruda və dənizdə 300-dən çox palçıq vulkanı mövcuddur. Bu vul­kan­­lar neft və qaz yataqları ilə əlaqəlidir və bir çoxu hazırda aktivdir. Şıxzahırlı palçıq vulkanı Bakının qərb şimal-qərb hissəsində, Şamaxı-Qobustan rayonunda yerləşir və dünyanın aktiv palçıq vulkanlarından biridir. 1844-cü ildən 2025-ci ilə qədər təxminən 25 böyük püskürmə baş vermişdir. Vulkanın son püskürməsi 9 yanvar 2021-ci ildə baş vermiş və üç fazadan ibarət olmuşdur. Ən uzun püskürmə üçüncü fazada baş vermiş və 7 dəqiqə davam etmişdir. Şıxzahırlı palçıq vulkanı ərazisində ilk dəfə olaraq səthə yaxın palçıq kamera­larının qiymətləndirilməsi, eləcə də qidalandırıcı kanalın izlənməsi məqsədilə şaquli elektrik zondlama üsulundan (ŞEZ) ibarət geoelektrik ölçmələri aparılmışdır. ŞEZ ölçmələri yer səthindən 50 m altda, kiçik dərinlikdə yığılma kameralarının mövcud olmadığını göstərmişdir. Qaz yığılması ilə tətiklənən püskürmə səthə yaxın bölgədə şaxələnir, bir yerdə yuxarıya doğru miqrasiya yolu demək olar ki, şaquli istiqamətdə olsa da, digər yerlərdə mailidir. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, vulkanın antiklinal strukturun şarnirində yerləşən çox güman ki, iki boğazı mövcuddur. Tədqiqat sahəsinin geoloji kəsilişindəki süxurların nisbətən yüksək nəmliliyə malik olduğu aşkar edilmişdir. Vulkanik brekçiyanın ehtimal olunan qalınlığının 135-150 m arasında dəyişməklə ana süxurların tavanının dərinliyi ilə uyğun olduğu təxmin edilir. Çox güman ki, palçıq vulkanının püskürməsi nəticəsində əmələ gəlmiş müxtəlif istiqamətli qırılmalar sistemi müəyyən edilmişdir.

Açar sözlər: palçıq vulkanı, püskürmə, şaquli elektrik zondlama, müqavimət, geoelektrik kəsiliş, Şıxzahırlı, qırılma

ƏDABİYYƏT

Aliyev AdA, Bayramov AA (1999) Some aspects of the tectonics of mud volcanic zones of Gobustan. Proceedings of Azerbaijan Academy of Sciences. The sciences of Earth 1:129–131(in Russian)

Aliyev AdA, Bayramov AA (2000) New data on the features of mud volcanism in the Shamakhi-Gobustan region. Proceedings of geology institute, Azerbaijan Academy of Sciences 28:5–17 (in Russian)

Aliyev AdA, Guliyev IS, Dadashev FG, Rahmanov RR (2015) Atlas of the world mud volcanoes. Publishing house Nafta-Press, Sandro Teti Editore, p 321

Aliyev AdA, Yetirmishli GD (2021) New data on eruptions of mud volcanoes in Azerbaijan. Geology and Geophysics of Russian South 11(2):22–35 (in Russian)

Ali-Zade SA (1987) Anthropocene of Azerbaijan. Elm, Baku, p 244 (in Russian)

Alizadeh AA, Guliyev IS, Kadirov FA, Eppelbaum LV (2016) Geosciences in Azerbaijan, vol 1. Geology. Springer, Heidelberg – N.Y., p 239

Galin DL (1989) Interpretation of engineering geophysics data. Nedra, Moscow, p 114 (in Russian)

Griffiths DH, King RF (1981) Applied geophysics for geologists and engineers: the elements of geophysical prospecting. 2nd edn, Pergamon Press, p 201

Kadirov F, Lerche I, Guliyev I et al (2005) Deep structure model and dynamics of mud volcanoes, Southwest Absheron Peninsula (Azerbaijan). Energy Explor Exploit 23(5):307–332. https://doi.org/10.1260/014459805775992717

Kadirov F, Mammadov S, Reilinger R, McClusky S (2008) Some new data on modern tectonic deformation and active faulting in Azerbaijan (according to Global Positioning System measurements). Proceedings of Azerbaijan Academy of Sciences. The sciences of Earth 1:82–88

Kadirov F, Yetirmishli G, Safarov R et al (2024) Results from 25 years (1998–2022) of crustal deformation monitoring in Azerbaijan and adjacent territory using GPS. ANAS Transaction. Earth Sciences 1:28–43. https://doi.org/10.33677/ggianas20240100107

Kadirov FA, Guliyev IS, Feyzullayev AA et al (2014) GPS-based crustal deformations in Azerbaijan and their influence on seismicity and mud volcanism. Izvestiya, Physics of the Solid Earth, 50:814–823. 6 https://doi.org/10.1134/S1069351314060020

Kadirov FA, Mukhtarov ASh (2004) Geophysical fields, deep structure and dynamics of the Lokbatan Mud Volcano. Izvestiya, Physics of the Solid Earth 40(4):327–333 (in Russian)

Kadirov FA, Safarov RT (2013) Deformation of the Earth's crust of Azerbaijan and adjacent territories based on GPS measurements. Proceedings of Azerbaijan National Academy of Sciences, The Sciences of Earth 1:47–55 (in Russian)

Karakhanyan A, Vernant P, Doerflinger E et al (2013) GPS constraints on continental deformation in the Armenian region and Lesser Caucasus. Tectonophysics 592:39–45. https://doi.org/10.1016/j.tecto.2013.02.002

Keller GV, Frischknecht FC (1966) Electrical methods in Geophysical Prospecting. Pergamon press, New York, reprinted edn, Chapt 3, p 89–180

Khain VE (1984) Regional geotectonics. Alpine Mediterranian belt. Nedra, Moscow, p 344 (in Russian)

Kokh SN, Sokol EV, Dekterev AA et al (2017) The 2011 strong fire eruption of Shikhzarli mud volcano, Azerbaijan: a case study with implications for methane flux estimation. Environ Earth Sci 76(701). https://doi.org/10.1007/s12665-017-7043-5

Lowrıe W (2007) Fundamentals of geophysics. 2nd edn, Cambridge University Press, Swiss Federal Institute of Technology, Zürich, p 381

Milyukov VK, Mironov AP, Rogozhin EA et al (2015) Velocities of contemporary movements of the Northern Caucasus estimated from GPS observations. Geotecton 49:210–218. https://doi.org/10.1134/S0016852115030036

Popov EA, Ten KM, Funtikov GN et al (1990) Guidelines for the use of VES for the detailed dissection of the section in solving geological and engineering-geological problems. Rotaprint, Moscow, p 52 (in Russian)

Raeesi M, Zarifi Z, Nilfouroushan F et al (2017) Quantitative analysis of seismicity in Iran. Pure Appl Geophys 174:793–833. https://doi.org/10.1007/s00024-016-1435-4

Reilinger R, McClusky S, Vernant P et al (2006) GPS constraints on continental deformation in the Africa-Arabia-Eurasia continental collision zone and implications for the dynamics of plate interactions. J Geophys Res 111(BO5411). https://doi.org/10.1029/2005JB004051

Salamov AM, Kadirov AG, Salamov FA, Pashayev TR (2015) Investigation of the landslide in the Khizi region of Azerbaijan by the method of Vertical Electrical Sounding. Inzhenerniye izyskaniya (Engineering survey) 5-6:50–56 (in Russian)

Salamov AM, Mammadov VA, Rashidov TM et al (2023) Electrical resistivity tomography of Lokbatan mud volcano: inner structure and formation mechanism. ANAS Transactions, Earth Sciences 1:49–59. https://doi.org/10.33677/ggianas20230100093

Salamov AM, Safarov RT, Zamanova AH et al (2025) Assessment of exogenıc geologıcal process dynamıcs in the Yanardag area of Absheron peninsula (Azerbaijan) based on Vertıcal Electrıcal Soundıng data, ANAS Transactions. Earth Sciences 2:106–113. https://doi.org/10.33677/ggianas20250200158

Sokhadze G, Floyd M, Godoladze T et al (2018) Active convergence between the Lesser and Greater Caucasus in Georgia: Constraints on the tectonic evolution of the Lesser–Greater Caucasus continental collision. Earth and Planetary Science Letters 481:154–161. https://doi.org/10.1016/j.epsl.2017.10.007

Yakubov AA, Alizade AA, Zeynalov MM (1971) Mud volcanoes of the Azerbaijan SSR. Publishing House of the Academy of Sciences of the Azerbaijan SSR, Baku, p 255 (in Russian)

Yakubovski YuV, Renard IV (1991) Electrical prospecting. Nedra, Moscow, p 347 (in Russian)