Təqdim olunan məqalə, gələcək illərdə Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi fonunda Abşeron yarımadası sahillərində yerləşən yeraltı suların səviyyəsinin dinamikasını qiymətləndirilməsi kimi aktual bir mövzuya həsr olunmuşdur. Bu enmə sahilyanı yeraltı su daşıyan təbəqələrin hidroloji rejiminə birbaşa təsir edir ki, bu da bir sıra ciddi geoekoloji problemlərə gətirib çıxara bilər. Bura yeraltı suların səviyyəsinin dəyişməsi, duzlu dəniz sularının intruziyasının (daxil olmasının) aktivləşməsi, torpaqların süxur qatlarının mexaniki daşıyıcılıq xüsusiyyətlərinin dəyişməsi, torpaqların münbitliyinin itirlməsi, bitki örtüyünün kasadlaşması, mövcud sahil infrastrukturu və ekosistemləri üçün potensial risklərin yaranması daxildir. Bu məqalədə məsaməli torpaq materiallarında hidrodinamik proseslərin sürətli və fiziki cəhətdən əsaslandırılmış qiymətlən­dirilməsi üçün effektiv bir kompromis təqdim edən analitik və yarı-analitik metodların tətbiqinə əsaslanan bir yanaşma seçilmişdir. Tədqiqatın obyekti Abşeron yarımadasının sahil zonası, model kimi isə Pliosen çöküntülərinin yuxarı təbəqələrinin geoloji kəsiyi seçilmişdir. Yeraltı suların səviyyəsinin enməsinin dinamikasını proqnozlaşdırmaq üçün Bussinesk (Boussınesq) tənliyinə əsaslanan riyazi modeldən istifadə olunur. Tədqiqatda, Xəzər dənizinin səviyyəsinin kifayət qədər kəskin enməsinə yeraltı suların əks reaksiyası öyrənilir. Tədqiqat modelini qurmaq məqsədilə, Çilov adasından şərqdə yerləşən “Palçıq pilpiləsi” çöküntülərindən əldə edilən geofiziki məlumatlardan istifadə olunub. Yeni tədqiqatların məlumatları əsasına, son onilliklərdə Xəzər dənizinin səviyyəsinin ümumi enmə tendensiyaları və gələcək 100 il ərzində 10-20 metr daha da enməsi proqnozları əsasında işin aktuallığı təmin olunur. Bu məsələnin çərçivəsində, dəniz səviyyəsinin 10 il ərzində (3650 gün) 1 metr kəskin enməsi modelləşdirilir.

Açar sözlər: yeraltı sular, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə, dəniz səviyyəsi, Bussinesk tənliyi, Xəzər dənizi, Abşeron yarımadası

ƏDABİYYƏT

Aliyev AS (2024) Changes in the level of the Caspian Sea in the modern period: causes and results. The Reports of National Academy of Sciences of Azerbaijan, LXXX(1-2):15–19. https://doi.org/10.59423/gnr.2024.83.40.012

Aliyev FSh (2000) Groundwater of the Republic of Azerbaijan, use of resources and geoecological problems. Baku, p 323 (in Azerbaijani)

Buryakovsky LA, Chilingar GV, Aminzadeh F (2001) Petroleum Geology of the South Caspian Basin. Gulf Professional Publishing (an imprint of Butterworth–Heinemann), p. 442

Court R, Lattuada M., Shumeyko N et al (2025) Rapid decline of Caspian Sea level threatens ecosystem integrity, biodiversity protection, and human infrastructure. Communications Earth & Environment 6(1)261

Hajiyeva GN, Ibrahimova LP (2024) Ecological problems of technogenically disturbed lands on the Absheron Peninsula. Journal Geology, Geogeography and Geoecology 33(1):70–76. https://doi.org/10.15421/112408

Javadzade EB (2014) Groundwater resources and their use in Azerbaijan. Proceedings of the 2nd Caspian International Conference “Water Technologies”, Baku, Azerbaijan, p 99–101 (in Azerbaijani)

Kenzhegaliev A, Kanbetov A. et al (2021) Fluctuation in the level of the Caspian Sea and its consequences. International Symposium Sustainable Energy and Power Engineering 2021 (SUSE-2021). E3S Web of Conferences, vol 288, 01064, Kazan, Russia, 18–20 February 2021

Lahijani H, Leroy S, Arpe K, Crétaux JF (2023) Caspian Sea level changes during instrumental period, its impact and forecast: A review. Elsevier, Earth-Science Reviews 241(44):104428. https://doi.org/10.1016/j.earscirev.2023.104428

Maksimov VM (1979) Reference manual of hydrogeologist. Nedra, Leningrad, vol 1, p 512 (in Russian)

Mammadov RM (2007) Hydrometeorology variability and ecogeographical problems of the Caspian Sea. Issue 1.Elm, Baku, p 474

Mammadov RM (2015) Impact of climate changes on the Caspian Sea Level. J of Resources and Ecology 6(2):87–92. https://doi.org/10.5814/j.issn.1674-764x.2015.02.004

Mammadov MA (2002) Hydrography of Azerbaijan. Nafta-Press, Baku, 266 p (in Azerbaijani)

Naderi Beni A, Lahijani H et al (2013) Caspian sea-level changes during the last millennium: historical and geological evidence from the south Caspian Sea. Journal of European Geosciences Union 9(4):1645–1665. https://doi.org/10.5194/cp-9-1645-2013

Rahul Sh, Ravi K, Pinki A, Ittishree B et al (2021) Groundwater extractions and climate change. In: Water Conservation in the Era of Global Climate Change, p 23–45. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-820200-5.00016-6

Safarov ES, Safarov SH, Bayramov EA (2024) Changes in the hydrological regime of the Volga River and their influence on Caspian Sea level fluctuations. Water, 16(12):1–19. https://doi.org/10.3390/w16121744

Safarov SH, Safarov ES, Huseynov JS, Ismayilova NN (2020) Modern changes in precipitation on the Caspian coast of Azerbaijan. Journal of Oceanological Research 48(1):27–44. https://doi.org/10.29006/1564-2291.JOR-2020.48(1).2

Samant R, Prange M et al (2023) Climate-driven 21st century Caspian Sea level decline estimated from CMIP6 projections. Commun Earth Environ 4(1)357:1–12. https://doi.org/10.1038/s43247-023-01017-8

Shcheglov DI, Semionova LA (2011) Influence of groundwater level on properties and fertility of soil. Science Prospects 5(20):18–20 (in Russian)

Shestakov VM (1979) Dynamics of groundwater. Moscow University Publishing House, Moscow, p 368 (in Russian)

Shishelova TI, Tolstoy MYu (2016) Current state of water science. Problems and prospects. Scientific Review Abstract Journal 4:61–80 (in Russian)

Turcotte D, Schubert J (1985) Geodynamics, vol 2, Mir, Moscow, p 376 (in Russian)