Kiçik Qafqazın mərkəzi hissəsinin mühüm xüsusiyyəti filizləşmənin filizi konsentrasiya edən pozulma sistemləri ilə bağlılığıdır. Onlar şimali-qərb istiqamətli qırılma zonaları ilə təmsil olunmuşlar. Bu sistemlərin meridional istiqamətli zonalarla kəsişməsi iri filiz sahələrinin (Zod, Tutxun və s.) lokallaşmasına səbəb olmuşdur. Enlik və şimali-şərq istiqamətli regional çat zonaları da ayrılır. Qızıl filizləşməsinin lokallaşmasında Zod tektonik qovşağı mühüm rol oynayır. Yatağın mövqeyini təyin edən əsas faktorlar: filiz qovşağında başlıca yer tutan qabbro massivi, habelə kontakt zolaqda hiperbazitlərlə qabbroidlərin xətti uzanmış plastinləridir. Söyüdlü filiz sahəsində konsentrasiya edən parçalanmaların inkişafının intensivliyi şimali-şərq istiqamətli kiçik amplitudalı eşolonlaşmış pozulma sistemlərilə təyin edilir; pozulmaların filizləşmə ilə zənginləşmiş məntəqələrində böyük qalınlıqlı filiz kütlələri əmələ gəlmişdir; onlarda metalın miqdarı yüksəkdir, bir sıra hallarda bonantslar yaranmışdır. Tutxun filiz sahəsində diqqəti cəlb edən xüsusiyyət qranitoid kompleksinin və onun ekzokontakt oreolunda hidrotermal dəyişmiş süxurlarda ensiz və böyük məsafəyə uzanan qızıldaşıyan minerallaşma zonalarının aşkar edilməsidir. İntruziv əmələgəlmələrin ən gec üzvü olan daykalar bu zonalara nüfuz etmişdir. Ağduzdaq yatağının da özünəməxsus geoloji-struktur xüsusiyyəti vardır; mürəkkəb, bir növ ayrı-ayrı struktur elementlərin vəhdəti, ştokverk formalı filiz kütləsinin əmələ gəlməsinə də imkan yaratmışdır. Zod-Tutxun-Ağduzdaq blokunun əmələ gətirdiyi mürəkkəb pozulma sistemləri və onların üzvləşməsi nəticəsində heterogen mənşəli tektonik qovşaq yaranmışdır; o, cox mərhələli filiz əmələgəlmə prosesinin inkişaf arenası olmuşdur. İrəli sürülən iddialar istər Kiçik Qafqazın mərkəzi hissəsində, istərsə də bu ərazinin geoloji quruluşu ilə fərqlənən cənubi-şərqində, qızıl filizləşməsinin proqnozlaşdırmasına geniş imkanlar yaradır.

Açar sözlər: Kiçik Qafqaz, filizə nəzarət edən strukturlar, filiz sahəsi, dərinlik qırılması, qızıl, dayka, hidrotermal dəyişmə

ƏDABİYYƏT

Abdullayeva ShF (2018) Volcanogenic gold-bearing sulphide fields of island-arc zones, conditions of their geodynamic development, patterns of arrangement and forecasting criteria (Lesser Caucasus). Abstract of dissertation… Doctor of Geological and Mineral Sciences. Baku p 58 (in Russian)

Abdullayeva ShF, Novruzova SR (2023) Gold-bearing epithermal Tutkhun ore field (central part of the Lesser Caucasus): geological framework, structure, mineralogical and geochemical features, conditions of ore formation. Proceedings of the Republican Scientific Conference, Baku, pp 84–89 (in Russian)

Ali-zadeh AkA (ed) (2003) Geology of Azerbaijan. Vol. VI. Mineral Resources. Gold Deposits in the North-West and Central Parts of the Lesser Caucasus. Nafta-Press, Baku, pp 236–272 (in Russian)

Ali-zadeh AkA (ed) (2005) Geology of Azerbaijan. Tectonics, vol IV. Nafta-Press, Baku, p 506 (in Russian)

Amiryan ShO (1984) Gold ore formations of the Armenian SSR. Publishing House of the Academy of Sciences of the Arm.SSR, Yerevan, p 303 (in Russian)

Babazadeh VM (1975) Endogenous ore formations of the Sevan-Karabakh zone. Abstract of dissertation…  Doctor of Geological and Mineral Sciences. Baku, p 47 (in Russian)

Baba-zadeh VM, Abdullayeva ShF, Novruzova SR (2024) Structural conditions for the localisation of gold mineralization within the Tutkhun ore field (the cеntral part of the Lesser Caucasus). ANAS Transactions earth sciences 1:104–118. https://doi.org/10.33677/ggianas20240100112

Baba-zadeh VM, Kekeliya SA, Abdullayeva ShF et al (2020) The main peculiarities of the metallogeny of the Caucasus. Nedra, Moscow, p 187 (in Russian)

Babazadeh VM, Musayev ShD, Nasibov TN et al (2003) Gold of Azerbaijan. Publishing and Printing Association “Azerbaijan Milli Ensiklopediyası”, Baku, p 424 (in Russian)

Favorskaya MA, Thomson IN, Baskina VI et al (1974) Global patterns of distribution of large ore fields. Nedra, Moscow (in Russian)

Gong D et al (2023) Genesis of the Heihaibei gold deposits in the East Kunlun Orogenic Belt, China: Evidence from in situ trace elements of gold-bearing sulphides and stable isotopes. Ore Geology Rеviews 157(4):105431. https://doi.org/10.1016/j.oregeorev.2023.105431

Gordiyenko IV, Badmatsyrenova RA, Lantseva VS et al (2019) Selenga ore district in Western Transbaikalia: structural and mineragenetic zoning, genetic types of deposits and geodynamic settings of ore localization. Geology of ore fields 61(5):3–36. https://doi.org/10.31857/S0016-77706153-36 (in Russian)

Groves DI, Santosh M, Zhang LA (2020) Scale-Integrated exploration model for orogenic gold deposits based on a mineral system approach. Geoscience Frontiers 11(3):719–738. https://doi.org/10.1016/j.gsf.2019.12.007

Gugushvili VI (2017) Precollisional and post-collisional geodynamics of the Tethys Ocean in relation to regional metamorphism, volcanism and metallogeny, on the example of the Eurasian active margin. Proceedings of the A.Janelidze Institute of Geology. New series 129:109–180, Tbilisi (in Russian)

Hlaing MK et al (2021) Origin and characteristics of the Shwetagun Deposit, Modi Taung-Nankwe Gold District and the Kinzeik and Zibyaung Deposits, Kyaikhto Gold District in Mergui Belt Myanmar: Implications for Fluid source and Orogenic Gold Miniralization, Frontiers in Earth science 9(772083):1–24. https://doi.org/10.3389/feart.2021.772083

Kashkay MA, Tamrazyan GP (1967) Transverse (anti-Caucasian) dislocations of the Crimean-Caucasian region. Nedra, Moscow, p 74 (in Russian)

Konstantinov MM (1984) Gold and silver mineralization of volcanogenic belts of the world. Nedra, Moscow, p 138 (in Russian)

Konstantinov MM, Bochek LI (1984) Zod field. Geology of gold ore fields of the European part of the USSR (Urals, Carpathians, Caucasus). Ministry of Geology of the USSR, Moscow, pp 206–228 (in Russian)

Kostenko NP, Panina LV, Bryantseva GV (2001) Late orogenic structure of the Lesser Caucasus. Bulletin of Moscow University, Series 4 Geology 4:20–27 (in Russian)

Li H, Qingfei W, Yang L еt al (2022) Alteration and mineralization patterns in orogenic gold deposits: Constraints from deposit observation and thermodynamic modeling. Chemical Geology 607(4):121012. http://dx.doi.org/10.1016/j.chemgeo.2022.121012

Martirosyan AM (1990) Factors of localization of industrial gold mineralization at the Zod field. Abstract of dissertation… Cand. of Geological and Mineral Sciences. Tbilisi, p 25 (in Russian)

Melikyan LS (1977) Geology and structural localisation conditions of mineralization of the Zod field. Abstract of dissertation … Cand. of Geological and Mineral Sciences. Yerevan, p 25 (in Russian)

Meyer FM (2023) Case histories of orogenic gold deposits. Minerals 13(3):369. https://doi.org/10.3390/min13030369

Nekrasov YM (1988) Foreign endogenous gold fields. Nedra, Moscow, p 288 (in Russian)

Phillips N (2022) Formation of gold deposits. Springer, Verlag, Singapore, p 291

Piercey SJ et al (2021) Contrasting gold-bearing, volcanogenic massive sulphide (VMS) and orogenic gold deposits in the Baie Verte Peninsula, Newfoundland Appalachian orogeny. Atlantic Geology 57:103–135. https://doi.org/10.4138/atlgeol.2021.00

Prokofiyev VYu, Zorina LD, Kovalenker VA et al (2007) Composition, conditions of ore formation and genesis of the Talatui gold field (Eastern Transbaikalia, Russia). Geology of ore fields, 49(1):37–76. https://doi.org/10.1134/S1075701507010023 (in Russian)

Suleimanov ES (1982) Gold ore formations of the Lesser Caucasus. Elm, Baku, p 280 (in Russian)

Svirko VN (1973) Peculiarities of Tertiary intrusive formations of the Zod-Tutkhun and Mehri-Ordubad Regions of the Lesser Caucasus. Abstract of dissertation … Cand. of Geological and Mineral Sciences. Moscow, p 25 (in Russian)

Thomson IN (1988) Metallogeny of ore regions. Nedra, Moscow, p 215 (in Russian)

Volkov AV, Savva NE, Kolova EE et al (2018) Dvoinoe Au-Ag epithermal field (Chukotka Peninsula, Russia). Geology of ore fields 60(6):590–609 (in Russian)

Volkov AV, Savva NE, Sidorov AA et al (2011) Shkolnoye gold ore field (North-East of Russia). Geology of ore fields 53(1):3–31 (in Russian)