Beynəlxalq elmi jurnal

ISSN: 2663-0419 (elektron versiya)

ISSN: 2218-8754 (çap versiyası)

Beynəlxalq elmi jurnal

ISSN: 2663-0419 (elektron versiya)

ISSN: 2218-8754 (çap versiyası)

contentImg
SCImago Journal & Country Rank
№ 1, 2024
Məqaləni yüklə fullIssue_icon

Abşeronun (Azərbaycan) Son Pleistosen bitum yataqlarından artropod (Arachnida, Insecta) parçalarının yeni tapıntıları

Novruzov N.Ə.1, Taptıqova K.A.1, Eybatov T.M.2


1
Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi, Zoologiya İnstitutu, Azərbaycan AZ1073, Bakı şəhəri, 1128, məhəllə 504: niznovzoo@mail.ru

2 Azərbaycan Təbiət Tarixi Muzeyi, Azərbaycan AZ1006, Bakı, Lermontov küç., 3: t_eybatov@mail.ru

 

DOI: 10.33677/ggianas20240100116

Xülasə

A-
A+

. Binəqədi dördüncü dövr flora və fauna tapıntı yerində, binəqədi qəbiristanlığı kimi tanınan  bitum yatağında (Abşeron yarım­adası) planlı paleontoloji qazıntılar zamanı təxminən 1.8 m dərinlikdən çoxlu sayda fosil Fauna və Flora qalıqları çıxarılıb. Bunların arasında artropodların yaxşı vəziyyətdə saxlanılmış çoxsaylı fraqmentləri aşkar edilmişdir: həşəratlardan 4 dəstə (Lepidoptera, Mantodea, Coleoptera, Odonata) və hörümcəkkimilərdən 2 dəstə (Scorpiones, Solifugae). Material müəyyən edilərkən Azərbaycan Zoologiya İnstitutunun araxnoloji və entomoloji kolleksiyaları, istinad ədəbiyyatı və onlayn kataloqlar müqayisəli (istinad) nümunələri kimi istifadə edilmişdir.  Materialın identifikasiyası üzrə görülən işlərin həcmində, cinsə etibarlılığı olan artropodların aşkar edilmiş xitin fraqmentlərinin taksonomik mənsubiyyəti müəyyən edilmişdir. Təхminən Lepidoptera dəstəsindən 3 cins (Aporia, Vanessa, Thiotricha), Coleoptera dəstəsindən 8 cins (Hydrophilus, Cybister, Blaps, Tenebrio, Scarabaeus, Carabus, Zabrus, Nebria), Mantodea dəstəsindən (Mantis), Odonata dəstəsindən (Anax), Scorpiones dəstəsindən (Mesobuthus), Solifugae dəstəsindən (Galeodes) müəyyən edilmişdir. Əqrəblərin (Scorpiones) pedipalp parçaları (bud, qısqac), metasoma seqmentləri və telson (əqrəblər), bövlərin (Solifugae) xeliserlərı, kəpənəklərin (Lepidoptera) və iynəcələrin (Odonata) qanadları, böcəklərin (Coleoptera) üst qanadları (elitalar), torakal və qarın hissələri, dəvədəlləyinin (Mantodea) ön tutucu ətrafları (bud, baldır, pəncə) aşkar edilmişdir. Qeyd etmək istəyirik ki dünyada aşkar edilmiş çox saylı bitumlu  faunaların tərkibində Lepidoptera, Mantodea, Odonata, əqrəblər və bövlər fraqmentləri ilk dəfə aşkar edilmişdir. Toplanılmış material Bakı şəhərinin Təbiət Tarixi Muzeyində və Zoologiya İnstitutunun paleozoologiya laboratoriyasında saxlanılır.


Açar sözlər
: bitum yatağı, xitin fraqmentləri, həşəratlar, araxnidlər

 

ƏDABİYYƏT


Абдурахманов Г.М., Набоженко М.В. Определитель и каталог жуков-чернотелок (Coleoptera, Tenebrionidae) Кавказа и Юга Европейской части России. Товарищество научных изданий КМК. Москва, 2011, 382 с.


Алиев Ш.И. Сольпуги (Arachnida, Solifugae) Азербайджана. Автореферат кандидатской диссертации, Киев, 1984, 24 с.


Артохин К.С., Арзанов Ю.Г., Негробов О.П., Полтавский А.Н. Определитель насекомых юга России. Ростов-на-Дону, 2016, 1036 с.


Белышов Б.Ф., Харитонов А.Ю. Определитель стрекоз по крыльям. Наука. Новосибирск, 1977, 398 с.


Богачев А.В. Бинагады, кладбище четвертичной фауны на Апшеронском полуострове. Издательство АзФАН СССР. Баку, 1939б, 83 с.


Богачев А.В. Материалы к познанию фауны жуков Апшеронского полуострова. Труды Азербайджанского отделения Закавказского филиала АН СССР, Т. 7, 1934, с. 14-71.


Богачев А.В. Фауна бинагадинских кировых пластов Co­leop­tera. Известия АзФАН, Т. 1-2, Баку, 1939а, с. 135-141.


Богачев А.В. Фауна бинагадинских кировых пластов. Жуки – Coleoptera. Труды естественно-исторического музея им. Зардаби, Вып. 1 и 2, Издательство АН Азерб. ССР. Баку, 1948, с. 137-160.


Богачев А.В., Аргиропуло А.И. Четвертичная фауна апшеронских отложений битума (кира). Природа, No. 6, 1939, c. 76-78.


Бурчак-Абрамович Н.И., Джафаров Р.Д. Бинагадинское местонахождение верхнечетвертичной фауны и флоры на Апшеронском полуострове. Труды естественно-исторического музея им. Г. Зардаби, Вып. X, часть IV. Издательство АН Азерб. ССР. Баку, 1955, c. 89-145.


Бялыницкий-Бируля А.А. Фауна СССР. Паукообразные. Том 1, No. 3 – Фаланги (Solifuga). Издательство АН СССР. Москва-Ленинград, Новая сер.17, 1938, 188 с.


Геология Азербайджана.   Т.1 – Стратиграфия. Ч. 2. Мезозой и кайнозой. Nafta-Press. Баку, 1997, 636 с.


Гиббард Ф.Л. Четвертичная система (период) и ее основные подразделения.  Геология и геофизика, Т. 56, No. 4,  2015, c. 873-875, DOI: 10.15372/GiG20150415.


Иванов А.В. Морфология рисунка элитр жесткокрылых, на примере представителей рода Aphodius Ill. (Coleoptera: Scarabaeidae: Aphodini) фауны России и сопредельных территорий. Автореф. дис... канд. биол. наук, Томск, 2006, 22 с.


Иллюстрированный атлас жуков. http.//www.zin.ru/animalia/ coleoptera.


Кириченко А.Н. Фауна бинагадинских кировых пластов. Доклады АН Азерб. ССР, Т. 12, No. 8, 1956, c. 563-564. 


Мамаев Б., Медведев Л., Правдин Ф. Определитель насекомых европейской части СССР. Просвещение. Москва, 1976, 304 с.


Рихтер А.А. Ископаемые златки из бинагадинских кировых слоев (Coleoptera, Buprestidae). Доклады АН Арм. ССР, Т. 6, No. 5, 1947, c. 147-150.


Халилов Н.Ю. Путешествие в Кирмакинскую долину. Газета: Вышка от 15, 18 апреля 2003.


Эфендиева З.Дж. Битумные месторождения Азербайджана. Горный журнал, No. 10, 2021, с. 110-114.


Яхонтов А.А. Наши дневные бабочки (определитель). Государственное учебно-педагогическое издательство. Москва, 1935, 161 с.


Aliev Kh.A., Novruzov N.E., Nabieva Kh.A. et al. Review of the species from the order Solifugae (Arachnida) in the collection of the Institute of Zoology of the Azerbaijan National Academy of Sciences, Baku Arthropoda Selecta, Vol. 27, No. 3, 2018, pp. 257-259, DOI:10.15298/arthsel.27.3.10.


Bird T.L., Wharton R.A., Prendini L. Cheliceral morphology in Solifugae (Arachnida): primary homology, terminology, and character survey. Bulletin of the American Museum of Natural History, Vol. 394, 2015, 355 p.


Brannoch  S.K., Wieland F., Rivera J., Klass K.D., Béthoux O., Svenson G.J. Manual of praying mantis morphology, nomenclature, and practices (Insecta, Mantodea). ZooKeys, Vol. 696, 2017, pp. 1-100, https://doi.org/10.3897/zookeys. 696.12542.


Brezina B. World catalogue of the genus Carabus (Coleoptera, Carabidae). Pensoft Series Faunistica. Vol. 15, Pensoft Publishers. Sofia, 1999,170 p.


ICS (International Chronostratigraphic Chart), 2017, www. stratigraphy.org.


Kovařík F., Fet V., Gantenbein B., Graham M.R., Yağmur E.A., Št’áhlavský F., Poverennyi N.М., Novruzov N.E. A revision of the genus Mesobuthus Vachon, 1950, with a description of 14 new species (Scorpiones: Buthidae). Euscorpius, No. 348, 2022, pp. 1-189.


Miller J.Y., Brown F.M. A new Oligocene fossil butterfly, Vanessa amerindica (Lepidoptera: Nymphalidae), from the Florissant Formation, Colorado. Bulletin of the Allyn Museum, No. 126, 1989, pp. 1-9.


Novruzov N.E., Kovařík F., Fet V. Mesobuthus zarudnyi sp. n. from Azerbaijan (Scorpiones: Buthidae) Еuscorpius, No. 347, 2022, pp. 1-9.


Zinovyev E.V., Dudko R.Yu., Gurina A.A., Prokin A.A., Mikhailov Yu.E., Tsepelev K.A., Tshernyshev S.E., Kireev M.S., Kostyunin A.E., Legalov A.A. First records of sub-fossil insects from Quaternary deposits in the southeastern part of West Siberia, Russia. Quaternary International, Vol. 420, 2016, pp. 221-232.


WSC – World Solifugae Catalog. Natural History Museum Bern, 2023, online at http://wac.nmbe.ch.

 

DOI: 10.33677/ggianas20240100116