Beynəlxalq elmi jurnal

ISSN: 2663-0419 (elektron versiya)

ISSN: 2218-8754 (çap versiyası)

Beynəlxalq elmi jurnal

ISSN: 2663-0419 (elektron versiya)

ISSN: 2218-8754 (çap versiyası)

contentImg
SCImago Journal & Country Rank
№ 1, 2024
Məqaləni yüklə fullIssue_icon

Abşeron yarımadası üçün süxurların maqnit xassələr ilə əlaqədar olan zəlzələ təhlükəsi modelləri

Babayev Q.R.1,2,  Əliyev Z.V.1


1
Azərbaycan Respublikasının Elm və Təhsil Nazirliyi, Geologiya və Geofizika İnstitutu, Azərbaycan AZ1143, Bakı, H. Cavid prosp., 119

2 Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, Azərbaycan AZ1010, Bakı, Azadlıq prosp., 20

 

DOI: 10.33677/ggianas20240100114

Xülasə

A-
A+

Abşeron yarımadası timsalında (Azərbaycan) qrunt təsirinin dinamikası nəzərə alınmaqla, baş vermiş zəlzələnin makro­seysmik parametrləri (maqnituda, dərinlik, coğrafi  yerləşmə, episentral məsafə) ilə süxurların maqnit həssaslığının qiymətlərini inteqrasiya edilərək zəlzələ təhlükəsinin qiymətləndirilməsi üçün modellər qurulmuşdur. Quyuların maqnit karotaj məlumatlarından, ərazinin litoloji və geoloji xəritələrindən, yerli və beynəlxalq seysmik kataloqlardan istifadə edilmişdir. Abşeron üçün qruntun gözlənilən maksimal hərəkəti, 25.11.2000-ci ildə baş vermiş ərazinin yaxınlığındakı dayaz Bakı-Xəzər zəlzələsi üçün hesablanmışdır ki, bu da tədqiqatda ssenar “yaxın zəlzələ” kimi qəbul olunur və Mw=6.18 və 6.08 maqnitudalı mümkün olan zəlzələ kimi sayılır. Tədqiqatda moment maqnitudası Mw=6.8 qiymətində istifadə olunub. Qrunt təsirinin qiymətləndirilməsi SHAKE 2000 proqram təminatı ilə birölçülü (1-D) qruntun effekt analizindən istifadə etməklə ana süxurdan səthə qədər ətraflı geotexniki cəhətdən xarakterizə olunaraq həyata keçirilmişdir. Beləliklə, seçilmiş zəlzələlərin süxur laylarına təsiri təyin edilmiş, qruntun seysmik dalğa amplitudasının güclənmə əmsalı hesablanmış və səthdə yerin hərəkət xüsusiyyətlərinin dəyişməsi müəyyənləşdirilmişdir. Ssenar zəlzələnin para­metrlərinə əsasən, yer səthində qruntun maksimal təcili (QMT) vahidləri hesablanmış, MSK-64 intensivlik şkalası  üzrə korrelyasiya olunmuşdur və nəticə olaraq, tədqiqat ərazisi üçün  qruntun təsiri ilə səthdə qruntun maksimal təcili (QMT), intensivlik və maqnit həssaslığının qiymətləri modelləşdirilmişdir.


Nəticələr göstərir ki, Abşeronun şimal-şərq və cənub-şərq hissələrində qruntun maksimal təcili 165-250 qal və VIII-IX inten­sivlikdə təyin edilmişdir ki, bu da yarımadanın qərb hissələri ilə müqayisədə həmin qiymətlərdəki seysmik təhlükədən 31% və 49% yüksəkdir. Yarımadanın şərq hissəsi üçün maqnit həssaslığı 0.5-1.0 arasında dəyişir. Bu qiymətlər, maqnit sahəsindəki dəyişikliklərin zəlzələlərin seysmik təsiri ilə mövcud fərqli əlaqəsini göstərməyə imkan verir. Təklif etdiyimiz yanaşma seysmik təhlükənin qiymətləndirilməsində mövcud metodların təkmilləşdirilməsinə mühüm töhfə verir.


Açar sözlər:
Azərbaycan, Abşeron yarımadası, zəlzələ təhlükəsi, qruntun maksimal təcili, intensivlik, maqnit həssaslığı, simulyasiya

 

ƏDABİYYƏT


Alizadeh A.A. (Ed.) Geological map of Azerbaijan Republic, Scale 1:500,000, with Explanatory Notes. Baki Kartoqrafiya Fabriki. Baku, 2008.


Awad A., Elnaggar O.M., Mohamed Sh.F. Magnetic susceptibility as an indication of reservoir properties of the Nubia Group in Aswan-Komombo, Southern Egypt. Egyptian Journal of Petroleum, Vol. 32, No. 3, 2023, pp. 31-41, https://doi.org/ 10.1016/j.ejpe.2023.08.002.


Babayev G., Telesca L, Agayeva S., Ismail-zade T., Muradi I., Aliyev Y., Aliyev M. Seismic hazard analysis for southern slope of the Greater Caucasus (Azerbaijan). Pure and Appl. Geophys. Vol. 177, No 8, 2020, pp. 3747-3760, https://doi.org/ 10.1007/s00024-020-02478-0.


Babayev G.R., Babayev T., Telesca L. Deterministic ground motion modeling with target earthquakes and site effects in eastern Azerbaijan. Arab J. Geoscience, Vol. 17, article number 61, 2024, https://doi.org/10.1007/s12517-024-11866-y.


Babayev G.R., Ismail-Zadeh A., Le Mouël J.-L. Scenario-based earthquake hazard and risk assessment for Baku (Azerbaijan). Natural Hazards Earth System Science, Vol. 10, No. 12, 2010, pp. 2697-2712, https://doi.org/10.5194/nhess-10-2697.


Babayev G.R., Telesca L. Site specific ground motion modeling and seismic response analysis for microzonation of Baku, Azerbaijan. Acta Geophysica, Vol. 64, No. 6, Dec. 2016, pp. 2151-2170, DOI: 10.1515/acgeo-2016-0105.


Elsayed M., El-Husseiny A., Kadafur I., Mahmoud M., Aljawad M.S., Alqubalee A.. An experimental study on the effect of magnetic field strength and internal gradient on NMR-Derived petrophysical properties of sandstones. Journal of Petroleum Science and Engineering, Vol. 205, 108811, 2021, https://doi.org/10.1016/j.petrol.2021.108811.


Enomoto Y., Zheng Z. Possible evidences of earthquake lightning accompanying the 1995 Kobe earthquake inferred from the Nojima fault gouge. Geophys. Res. Lett., Vol. 25, No. 14, 1998, pp. 2721-2724.


Eppelbaum L.V. Estimating informational content in geophysical observations on an example of searching economic minerals in Azerbaijan. Proceed. Azerb. National Acad. Sci. The Sciences of Earth, No. 3-4, 2014, pp. 31-40.


Ferré E. C., Zechmeister M.W., Geissman J., Mathana Sekaran N., Kocak K. The origin of high magnetic remanence in fault pseudotachylytes: theoretical considerations and implications for co-seismic electrical currents. Tectonophy­sics, Vol. 402(1), 2005, pp. 125-139, DOI:10.1016/j.tecto. 2005.01.008.


Ferré E.C., Geissman J.W., Zechmeister M.S. Magnetic properties of fault pseudotachylytes in granites. J. Geophysics Res. Solid Earth, Vol. 117, No. B1, B01106, 2012, DOI:10.1029/2011JB008762.


Fukuchi T., Mizoguchi K., Shimamoto T. Ferrimagnetic resonance signal produced by frictional heating: a new indicator of paleoseismicity. J. Geophysics Res., Vol. 110, No. B12, 2005, CiteID B12404, DOI:10.1029/2004JB003485.


Google Maps. "Azerbaijan," Satellite image, 2024.


Hirono T., Ikehara M., Otsuki K., Mishima T., Sakaguchi M., Soh W., Omori M., Lin WR., Yeh EC., Tanikawa W., Wang C. Evidence of frictional melting from diskshaped black material, discovered within the Taiwan Chelungpu fault system. Geophys. Res. Lett., Vol. 33, L19311, 2006, DOI:10.1029/ 2006GL027329.


Hrouda F., Chlupacova M., Chadima M. The use of magnetic susceptibility of rocks in geological exploration. Terraplus. Brno, 2009.


Ismail-Zadeh A. Migration of seismic activity in the Caspian Sea. In: Computational seismology and geodynamics (Chowdhury D.K., ed.), Vol. 3, American Geophysical Union, Washington D.C. 1996, pp. 125-129.


Israfilbekov I.A., Listengarten V.A., Shakhsuvarov A.S. Album of hydrogeological and engineering-geological maps of the Absheron Peninsula. Scale 1:50000. Ministry of Geology of Azerbaijan SSR, Azerbaijan. Hydrogeol. Expedition, Moscow, 1983, 70 p. (in Russian).


Jackson J., Priestley K., Allen M., Berberian M. Active tectonics of the South Caspian Basin. Geophys. J. Int., Vol. 148, 2002, pp. 214-245.


Kanlı A.I. Integrated approach for surface wave analysis from near-surface to bedrock. In: Advances in near-surface seismology and ground-penetrating radar (Miler R.D., Bradford J.D., Holiger K., ed.), Society of exploration geophysics, Tulsa, 2010, pp. 461-475.


Kanli A.I., Kang T.S., Pınar A., Tildy P., Pronay Z. A systematic geophysical approach for site response of the Dinar Region, South Western Turkey. Journal of Earthquake Engineering, Vol. 12(1), 2008, pp. 165-174.


Kanli A.I., Tildy P., Pronay Z., Pınar A., Hermann L. V-S(30) mapping and soil classification for seismic site effect evaluation in Dinar region, SW Turkey. Geophysical Journal International, Vol. 165, No.1, 2006, pp. 223-235.


Kars M., Aubourg Ch., Pozzi J.-P. Impact of temperature increase on the formation of ­magnetic minerals in shales. The example of Tournemire, France. Physics of the Earth and Planetary Interiors, Vol. 338(1-2), 107021, 2023, https://doi.org/10.1016/ j.pepi.2023.107021.


Midorikawa S., Matsuoka M., Sakugawa K. Evaluation of site effects on peak ground acceleration and velocity observed during the 1987 Chiba-ken-toho-oki earthquake. Journal of Structural and Construction Engineering Architectural Institute of Japan, Vol. 442, 1992, pp. 71-78 (In Japanese with English abstract).


Mishima T., Hirono T., Nakamura N., Tanikawa W., Soh W., Song S.R. Changes to magnetic minerals caused by frictional heating during the 1999 Taiwan Chi-Chi earthquake. Earth Planets Space, Vol. 61, 2009, pp. 797-801.


Mishima T., Hirono T., Soh W., Song S.R. Thermal history estimation of the Taiwan Chelungpu fault using rock-magnetic methods. Geophys. Res. Lett., Vol. 33, No. 23, 2006, DOI:10.1029/2006GL028088.


Murphy J. and O’brien L. The correlation of peak ground acceleration amplitude with seismic intensity and other physical parameters. Bull. Seismol. Soc., Vol. 67 (3), 1977, pp. 877-915.


Nakamura N. and Nagahama H. Changes in magnetic and fractal properties of fractured granites near the Nojima Fault, Japan. Island Arc, Vol. 10, No 3-4, 2001, pp. 486-494.


Ordonez G.A. SHAKE2000: A computer program for the 1-D analysis of the geotechnical earthquake engineering problem, 2000.


Panza G., Irikura K., Kouteva M., Peresan A., Wang Z., Saragoni R. Advanced seismic hazard assessment. Vol. 168, 2011, pp. 1-9. Springer, Basel AG, DOI:10.1007/s00024-010-0179-9


Pei J., Li H., Wang H., Si J., Sun Z., Zhou Z. Magnetic properties of the Wenchuan Earthquake Fault Scientific Drilling Project Hole-1 (WFSD-1), Sichuan Province, China. Earth, Planets and Space, Vol. 66, Article number 23, 2014.


Seed H.B., Idriss J.M., Kiefer F.M. Characteristics of rock motions during earthquakes. ASCE Journal of the Soil Mechanics and Foundations Division, Vol. 95, No SM5, proc. paper 6783, 1969, pp. 1199-1218.


Siregar N.D., Syafriani H.R., Fauzi A., Mufit F. Magnetic susceptibility of volcanic rocks from Pahae Julu Region, North Sumatera Province. Journal of Physics and Its Applications, Vol. 4, No. 2, 2022, pp. 42-46, DOI: https://doi.org/10.14710/ jpa.v4i2.13597.


Trifunac M. and Brady A. On the correlation of seismic intensity scales with the peaks of recorded strong ground motion. Bulletin of the Seismological Society of America, Vol. 65 (1), 1975, pp. 139-162.


Yang T., Chou Y.-M., Ferré E.C., Dekkers M. J., Chen J., Yeh E.-C., Tanikawa W. Faulting processes unveiled by magnetic properties of fault rocks. Reviews of Geophysics, Vol. 58, No. 4, 2020, https://doi.org/10.1029/2019RG000690.


Аптикаев Ф.Ф. и Копничев Ю.Ф. Учет механизма очага землетрясения при прогнозе параметров сильных движений. Докл. АН СССР, T. 247, No. 4, 1979, с. 822-825.


Исрафилбеков И.А., Листенгартен В.А., Шахсуваров А.С. Альбом гидрогеологических и инженерно-геологических карт Апшеронского полуострова. Масштаб 1:50000. М-во геологии СССР, Управление геологии Азерб.ССР, Азерб. гидрогеологическая экспедиция. Москва, 1983, 70 с.


Панахи Б.М. Оценка геологических опасностей и риска в Азербайджане. В кн.: Шемахинское землетрясение 1902 (Хейруллаоглу Г., ред.). Nafta-Press. Баку, 2003, с. 37-63.

 

DOI: 10.33677/ggianas20240100114