№ 2, 2019

Xəzər dənizi zəlzələlərdən əmələ gələn Azərbaycanin palçiq vulkanlari təzahürünün dinamik trigger effekti

Babayev Q.¹, Qədirov F.¹, Tibaldi A.², Bonali F.², Əliyev Y.¹

1 – Geologiya və geofizika İnstitutu, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası AZ1143, Bakı, Azərbaycan, H. Cavid prosp. 119: babayev74@gmail.com

2 – Milan-Bikokka Uuniversiteti 4, Piazza della Scienza, Milan, 20126, İtaliya

Xülasə. Palçıq vulkanlarının püskürməsinin zəlzələ ilə əlaqəsi və ya zəlzələlərin baş verməsinin palçıq vulkanlarının püskürməsi ilə bağlılığı barəsində bir neçə nəzər nöqtəsi mövcuddur. Məqalə, Bakı şəhərinin cənubunda 25 noyabr 2000-ci ildə Xəzər dənizində baş vermiş Mw 6.1 və 6.2 maqnitudalı zəlzələlərin yaratdığı dinamik gərginliyin qiymətləndirilməsinə həsr olunub. Bu baxımdan, seysmik rejimlə Azərbaycanın Şamaxı-Qobustan-Abşeron ərazisində yerləşən palçıq vulkanlarının püskürməsi arasında olan əlaqənin tədqiqatını apardıq. 2000-ci ildə baş vermiş Xəzər zəlzələlərindən əvvəl və sonrakı beş il müddət ərzində həmin zəlzələlərin epimər-kəzlərindən 100 km məsafədə olan 30-dan artıq palçıq vulkanının püskürmə dinamikası təhlil olunmuşdu. Dinamik deformasiyaların hesablamaları göstərdi ki, tədqiqat ərazisində olan bütün vulkanların püskürməsi, əsasən, Xəzər zəlzələlərinin trigger effekti nəticə-sində baş vermişdi. Palçıq vulkanlarının daha çox püskürməsi 2000-ci il Xəzər zəlzələsin epimərkəzindən 50-60 km-dən artıq məsa-fədə müşahidə olunub. Palçıq vulkanlar epimərkəzdən 40 və 110 km məsafədə 2-3 il ərzində püskürürdü. Xəzər dənizində baş vermiş zəlzələdən üç il sonra isə, 70 km-dən artıq məsafədə palçıq vulkanlarının püskürməsi qeydə alınmışdı. Ən çox püskürmə zəlzələdən sonra iki il ərzində, ən yüksək tezliklə – altı ay ərzində baş vermişdi. Xüsusilə, geyd etmək lazımdır ki, triger effekti nəticəsində bir neçə püskürmə 8 ay ərzində baş vermişdir, və bu müddətdən sonra püskürmə sayı bir neçə ay ərzində daha dağınıq və qeyri-periodik xüsusiyyət daşıyırdı. Müqayisəli təhlil nəticəsində belə gənaətə gəlmək olar ki, dinamik gərginliklər trigger effekti ilə əlaqədardır. Bu da öz növbəsində seysmik hadisələrin yüksək maqnituda ilə baş verməsi üçün şərait yaradır və püskürmələr zəlzələlərdən sonra 1-2 il ərzində müşahidə edilir.

Açar sözlər: zəlzələ, trigger effekti, palçıq vulkan, dinamik gərginlik, Azərbaycan

 

ƏDƏBİYYAT

Akkar S., Bommer J. Empirical equations for the prediction of PGA, PGV, and spectral accelerations in Europe, the Mediterranean Region, and the Middle East. Seismological Research Letters, V. 81, No. 2, 2010, pp. 195-206.

Aliyev A., Guliyev I., Dadashov F., Rahmanov R. Atlas of the world mud volcanoes. Nafta-Press. Sandro Teti Editor. 2015, 322 p.

Aliyev A.A., Guliyev I.S., Rakhmanov R.R. Catalogue of mud volcano eruptions of Azerbaijan (1810-2001 yrs). Nafta-Press. 2009, 110 p.

Alizadeh A., Guliyev I., Kadirov F., Eppelbaum L. Geosciences of Azerbaijan. Volume II: Economic geology and applied geophysics. Springer International Publishing. Switzerland, 2017, 348 p. DOI: 10.1007/978-3-319-40493-6.

Babayev G., Ismail-Zadeh A., Le Moüel J.-L. Scenario-based earthquake hazard and risk assessment for Baku (Azerbaijan). Nat. Hazards Earth Syst. Sci., V. 10, 2010, pp. 2697-2712.

Babayev G., Tibaldi A., Bonali F., Kadirov F. Evaluation of earthquake-induced strain in promoting mud eruptions: the case of Shamakhi-Gobustan-Absheron areas, Azerbaijan. Natural hazards, V. 72, No. 2, 2014, pp. 789-808.

Bonali F.L., Tibaldi A., Corazzato C., Tormey D.R., Lara L.E. Quantifying the effect of large earthquakes in promoting eruptions due to stress changes on magma pathway: The Chile case. Tectonophysics, V. 583, 2013, pp. 54-67.

Bonini M. Mud volcanoes: Indicators of stress orientation and tectonic controls. Earth-Science Reviews, V. 115, No. 3, 2012, pp. 121-152.

Bonini M., Mazzarini F. Mud volcanoes as potential indicators of regional stress and pressurized layer depth. Tectonophysics, V. 494, 2010, pp. 32-47.

Brown K.M. The nature and hydrogeologic significance of mud diapirs and diatremes for accretionary systems. Journal of Geophysical Research, V. 95, No. B6, 1990, pp. 8969-8982.

Eggert S., Walter T.R. Volcanic activity before and after large tectonic earthquakes: Observations and statistical significance. Tectonophysics, V. 471, No.1-2, 2009, pp. 14-26, DOI:10.1016/j.tecto.2008.10.003.

Feyzullayev A.A. Mud volcanoes in the South Caspian basin: Nature and estimated depth of its products. Natural Science, V. 4, No. 7, 2012, pp. 445-453, DOI:10.4236/ns.2012.4706.

Galli P. New empirical relationships between magnitude and distance for liquefaction: Tectonophysics, V. 324, No. 3, 2000, pp. 169-187.

Guliyev I.S., Feyzullayev A.A. All about mud volcanoes. Nafta Press. Baku, 1997, 52 p.

Hill D.P., Pollitz F., Newhall C. Earthquake-volcano interactions. Physics Today, V. 55, No. 11, 2002, pp. 41-47.

Hill D.P., Prejean S. Dynamic triggering. In: Earthquake Seismology (ed. H.Kanamori), V. 4, 2007, pp. 258-288. Treatise on Geophysics (ed. in chief G.Schubert), Elsevier. Amsterdam.

Ismail-Zadeh A. Migration of seismic activity in the Caspian Sea. In: Computational seismology and geodynamics (ed. Chowdhury D.K.). V. 3. American Geophysical Union, Washington D.C. 1996, pp. 125-129.

Jackson J., Priestley K., Allen M., Berberian M. Active tectonics of the South Caspian Basin. Geophys. J. Int., V. 148, No. 2, 2002, pp. 214-245.

Kadirov F.A., Mukhtarov A.Sh. Deep structure and dynamics of the Lokbatan mud volcano. Izvestiya, Physics of the Solid Earth (Fizika zemli), V. 40, No. 4, 2004, pp. 327-333.

Kadirov F.A., Floyd M.A., Alizadeh A., Guliev I., Reilinger R.E., Kuleli S., King R.W., Toksoz M.N. Kinematics of the Caucasus near Baku, Azerbaijan, J. Nat. Hazards, V. 63, 2012, pp. 997-1006, DOI: 10.1007/s11069-012-0199-0.

Kanno T., Narita A., Morikawa N., Fujiwara H., Fukushima Y. A new attenuation relation for strong ground motion in Japan based on recorded data. Bulletin of the Seismological Society of America, V. 96, No. 3, 2006, pp. 879-897.

Kopf A.J. Significance of mud volcanism. Reviews of Geophysics, V. 40, No. 2, 2002, pp. 2.1-2.52, DOI: 10.1029/2000RG000093

Kopf A.J. Making calderas from mud. Nature Geoscience, V. 1, 2008, pp. 500-501.

Linde A.T., Sacks I.S. Triggering of volcanic eruptions. Nature, V. 395, 1998, pp. 888-890.

Manga M., Brumm M., Rudolph M.L. Earthquake triggering of mud volcanoes. Marine and Petroleum Geology, V. 26, No. 9, 2009, pp. 1785-1798.

Manga M., Brodsky E. Seismic triggering of eruptions in the far field: Volcanoes and geysers: Annual Review of Earth and Planetary Sciences, V. 34, No. 1, 2006, pp. 263-291, DOI: 10.1146/annurev.earth.34.031405.125125

Mazzini A., Nermoen A., Krotkiewski M., Podladchikov Y., Planke S., Svensen H. Strike-slip faulting as a trigger mechanism for overpressure release through piercement structures. Implications for the Lusi mud volcano, Indonesia. Marine and Petroleum Geology, V. 26, No. 9, 2009, pp. 1751-1765.

Mellors R., Kilb D., Aliyev A., Gasanov G., Yetirmishli G. Correlations between earthquakes and large mud volcano eruptions: Journal of Geophysical Research, V. 112, No. B04304, 2007, DOI: 10.1029/2006JB00448.

Nostro C., Stein R.S., Cocco M., Belardinelli M.E., Marzocchi W. Two-way coupling between Vesuvius eruptions and southern Apennine earthquakes, Italy, by elastic stress transfer. Journal of Geophysical Research, V. 103, No. B10, 1998, pp. 24,487-24,504.

Reilinger R.E., McClusky S.C., Vernant P., Lawrence S., Ergin-tav S., Cakmak R., Ozener H., Kadirov F., Guliev I., Stepanian R., Nadariya M., Hahubia G., Mahmoud S., Sakr K., Arrajehi A., Paradissis D., Al-Aydrus A., Prilepin M., Guseva T., Evren E., Dmirotsa A., Filikov S.V., Gomez F., Al-Ghazzi R., Karam G. GPS constraints on continental deformation in the Africa-Arabia-Eurasia continental collision zone and implications for the dynamics of plate interactions. Journal of Geophysical Research, V. 111, No. B5, 2006, DOI: 10.1029/2005JB004051.

Telesca L., Babayev G., Kadirov F. Temporal clustering of the seismicity of the Absheron-Prebalkhan region in the Caspian Sea area. Nat. Hazards Earth Syst. Sci., V. 12, No. 11, 2012, pp. 3279-3285, DOI:10.5194/nhess-12-3279-2012.

Tibaldi A. Contractional tectonics and magma paths in volcanoes. Journal of Volcanology and Geothermal Research, V. 176, No. 2, 2008, pp. 291-301.

Tibaldi A., Pasquarè F.A., Tormey D. Volcanism in reverse and strike-slip fault settings. In: New Frontiers in Integrated Solid Earth Sciences (ed. S. Cloetingh, J. Negendank), Springer-Verlag. 2010, pp. 315-348, DOI: 10.1007/978-90-481-2737-5.

Veber M.V. Recherches preliminaries sur le tremblement de terre a Chamakha, Comptes Rendue des Seances, Tome I, Academie Imperiale des Sciences, St.-Petersbourg, 1904, pp. 238-241.

Walter T.R., Amelung F. Volcanic eruptions following M≥9 megathrust earthquakes: Implications for the Sumatra-Andaman volcanoes. Geology, V. 35, No. 6, 2007, pp. 539-542.

Walter T.R., Wang R, Acocella V. Neri M., Grosser H., Zschau J. Simultaneous magma and gas eruptions at three volca-noes in southern Italy: An earthquake trigger? Geology, V. 37, No. 3, 2009, pp. 251-254.

Watt S.F.L., Pyle D.M., Mather T.A. The influence of great earthquakes on volcanic eruption rate along the Chilean subduction zone. Earth Planetary Science Letters, V. 277, No. 3-4, 2009, pp. 399-407.

 

Məqaləni yüklə

DOI:10.33677/ggianas20190200031

JURNAL ARXİVİ

Crossref Member Badge Crossref logo